अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
एता: प्रकृतयश्चाष्टी विकाराश्चापि षोडश | पज्च चैव विशेषा वै तथा पउ्चेन्द्रियाणि च,ये आठ प्रकृतियाँ हैं। इनसे सोलह तत्त्वोंकी उत्पत्ति होती है, जिन्हें विकार कहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मन्द्रियाँ एक मन और पाँच स्थूलभूत--ये सोलह विकार हैं। इनमेंसे आकाश आदि पाँच तत्त्व और पाँच ज्ञानेन्द्रियों--से विशेष कहलाते हैं
etāḥ prakṛtayaś cāṣṭī vikārāś cāpi ṣoḍaśa | pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca ||
قال فاسيشثا: «هذه هي المبادئ الأولية الثمانية (prakṛti)، وهناك أيضًا ستة عشر من المتحوِّلات أو النواتج (vikāra). وفوق ذلك توجد خمسة كيانات “مُتَخَصِّصة” (viśeṣa)، وكذلك خمس قوى للحسّ. وهكذا يُصنِّف هذا التعليمُ الواقعَ إلى عللٍ تأسيسية ومنتجاتٍ ظاهرة عنها، لكي يميّز المرءُ الذاتَ عن ميدان الطبيعة، ويُرخِي التعلّقَ بما ليس إلا مركَّبًا.»
वसिष्ठ उवाच
The verse presents a Sāṅkhya-style map of reality: eight foundational principles (prakṛtis) and sixteen evolutes (vikāras), with mention of five particularized entities (viśeṣas) and the five sense-faculties. The aim is discriminative knowledge—seeing what is produced and changeable as distinct from the witnessing self—supporting detachment and liberation.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is expounding philosophical categories to clarify how the world of experience is constituted. He enumerates principles and their products as part of a broader counsel on inner peace and right understanding after the devastation of war.