Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
महांश्वैवाग्रजो नित्यमेतत् क्षरनिदर्शनम् | कथितं ते महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि,क्षर-तत्त्वोंमें सबसे पहले महत्तत्त्वकी ही सृष्टि हुई है। यह बात सदा ध्यानमें रखनेयज्ञेय है। यही क्षरका परिचय है। महाराज! तुमने जो मुझसे पूछा था, उसके अनुसार यह मैंने तुम्हारे समक्ष क्षर-अक्षरके विषयका वर्णन किया है
mahāṁś caivāgrajo nityam etat kṣara-nidarśanam | kathitaṁ te mahārāja yan māṁ tvaṁ paripṛcchasi ||
قال فاسيشثا: «اعلم هذا دائمًا علامةً فاصلةً للفاني (kṣara): فبين المتحوّلات يكون “مَهَت” (Mahat)، المبدأ العظيم، هو الأول مولدًا. أيها الملك العظيم، ووفقًا لما سألتني، فقد بيّنتُ لك هكذا شأن الفاني وغير الفاني.»
वसिष्ठ उवाच
The perishable realm (kṣara) is identified by origination and change; its first manifest principle is Mahat (cosmic intellect). Remembering this helps distinguish mutable phenomena from the imperishable (akṣara).
Vasiṣṭha concludes a response to the king’s inquiry, summarizing the defining sign of kṣara and stating that he has explained the doctrine of kṣara and akṣara as requested.