Shloka 39
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
रागे मोहे च सम्प्राप्ते क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् सहस्रेषु नर: वश्रिन्मोक्षबुद्धि समाश्रित:,संसारके प्राणी एक-दूसरेको खा जाते हैं, यह कैसी अशुभ घटना है। इसपर दृष्टिपात करो। बाल्यावस्थामें मनपर मोह छाया रहता है और वृद्धावस्थामें शरीरका अमंगलकारी विनाश उपस्थित होता है। राग और मोह प्राप्त होनेपर अनेक दोष उत्पन्न होते हैं, इन सबको जानकर कहीं किसी-किसीको ही सत्त्वगुणसे युक्त देखा जाता है। सहसरों मनुष्योंमेंसे कोई बिरला ही मोक्षविषयक बुद्धिका आश्रय लेता है
rāge mohe ca samprāpte kvacit sattvaṃ samāśritam | sahasreṣu naraḥ kaścin mokṣa-buddhiṃ samāśritaḥ ||
قال بهيشما: حين تنشأ الشهوة (راغا) والوهم (موها)، نادرًا ما يلجأ المرء إلى الصفاء والخير (ساتتفَ). ومن بين آلاف الناس لا يتبنّى فهماً موجهاً إلى التحرّر إلا إنسانٌ فذّ. فإذا رأى المرء كيف تفترس الكائنات في دوّامة السَّمسارا بعضها بعضًا، وكيف تُظلِّل الطفولةَ علائقُ التعلّق، بينما تجلب الشيخوخةُ انحلالَ الجسد الكئيب، فليتأمّل: من الشهوة والوهم تولد عيوبٌ كثيرة؛ ومن عرف ذلك طلب طريقًا يتجاوز القيود.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Passion (rāga) and delusion (moha) generate many faults and keep beings bound in saṃsāra; therefore one should cultivate sattva (clarity) and develop mokṣa-buddhi—an intellect aimed at liberation. Such liberative discernment is rare, found only in exceptional individuals among many.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma addresses Yudhishthira with reflective counsel: observing the harshness of worldly life and the inevitability of aging and bodily decay, he emphasizes how few people rise above attachment and delusion to pursue liberation.