Shloka 27
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
इन्द्रिय और इन्द्रियोंक विषय--ये सब-के-सब शरीरके भीतर स्थित हैं। मोक्ष परम दुर्लभ वस्तु है। इन सब बातोंको वेदोंके स्वाध्यायपूर्वक भलीभाँति समझ ले ।। प्राणापानौ समान॑ं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः । अधश्वैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुन:,प्राण, अपान, समान, व्यान और उदान--से पाँच प्राणवायु हैं। अधोगामी वायु छठा और ऊर्ध्वगामी प्रवह नामक वायु सातवाँ है। ये वायुके जो सात भेद हैं, इनमेंसे प्रत्येकके सात-सात भेद और हो जाते हैं। इस प्रकार कुल उनचास वायु होते हैं। अनेक प्रजापति, अनेक ऋषि तथा मुक्तिके अनेकानेक उत्तम मार्ग हैं। इन सबकी जानकारी प्राप्त करनी चाहिये
indriyāṇi ca indriyaviṣayāś ca sarve śarīrasya antar eva sthitāḥ. mokṣaḥ paramadurlabhaḥ. etad sarvaṃ vedānāṃ svādhyāyapūrvakaṃ samyag avagacchet. prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ; adhaś caivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ.
قال بيشما: إن الحواسَّ وموضوعاتِ الحواسّ كلَّها قائمةٌ داخل هذا الجسد. وإن التحرّر (موكشا) بالغُ العُسر. فلذلك ينبغي أن تُفهم هذه الأمور فهمًا تامًّا، مستندةً إلى الدراسة المنضبطة للڤيدا. واعلم على الحقيقة تيّارات الحياة: برانا (prāṇa)، وأبانا (apāna)، وسامانا (samāna)، وفيانا (vyāna)، وأودانا (udāna)، واعلم كذلك الريحَ الهابطة، ثم الريحَ الصاعدة التي تُسمّى برفها (pravaha). ومن هذه الأقسام السبعة للڤايو (vāyu) تنشأ تقسيماتٌ أخرى؛ وبهذا التحليل يُدرَك تعدّد السبل التي علّمها الحكماء إلى الانعتاق.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation requires disciplined understanding: recognize that sensory experience is rooted within the body-mind system, and study the Vedic and yogic analysis of the vital airs (prāṇas). Mastery begins with clear knowledge of how prāṇa and the other vāyus function, supporting restraint and inner inquiry aimed at mokṣa.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on the means to peace and release. Here he shifts to an inner, yogic framework—mapping senses and vital winds—presenting a technical basis for self-control and contemplative practice.