Shloka 12
अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
जो जगत्में निन्दा करानेवाले और आवेशमें डालनेके कारण अप्रिय प्रतीत होनेवाले प्रज्वलित क्रोधको रोक लेता है, चित्तमें कोई विकार या दोष नहीं आने देता, प्रसन्न रहता और दूसरोंके दोष नहीं देखता है, वह पुरुष अपने प्रति शत्रुभाव रखनेवाले लोगोंके पुण्य ले लेता है ।। आक्रुश्यमानो न वदामि किंचित् क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम् । श्रेष्ठ ह्येतद् यत्क्षमामाहुरार्या: सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम्,मुझे कोई गाली दे तो भी बदलेमें कुछ नहीं कहता हूँ। कोई मार दे तो उसे सदा क्षमा ही करता हूँ; क्योंकि श्रेष्ठ जन क्षमा, सत्य, सरलता और दयाको ही उत्तम बताते हैं
ākruśyamāno na vadāmi kiñcit kṣamāmy ahaṃ tāḍyamānaś ca nityam | śreṣṭha hy etad yat kṣamām āhur āryāḥ satyaṃ tathaivārjavam ānṛśaṃsyam ||
قال الهَمْسَا: «إذا شُتِمتُ لا أجيب بشيء. وإذا ضُرِبتُ أغفر دائمًا. لأنّ النبلاء يقولون إنّ هذا هو الأسمى: الحِلم (والعفو)، والصدق، والاستقامة، والرحمة. ومن كبح الغضب المتأجّج الذي يثير العداوة، وحفظ قلبه من الاعوجاج والعيب، وبقي ساكنًا، ولم يتتبّع عيوب الناس—جذب إلى نفسه ثوابَ من يعادونه.»
हंस उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the highest conduct is to restrain anger and respond to abuse or injury with forgiveness. Such forbearance, joined with truth, integrity, and compassion, protects the mind from fault and is presented as a superior dharmic path.
In Śānti Parva’s ethical instruction, the Haṃsa speaks as a moral teacher, describing his own discipline: he does not retaliate when insulted or harmed, and he upholds the virtues praised by the noble as the best way of life.