Shloka 16
Vasiṣṭha–Karāla-Janaka Saṃvāda: Aśuddha-Sevana, Guṇa-Dr̥ṣṭi, and Sāṃkhya–Yoga Ekārthatā
Mahābhārata 12.293
जो राजा धर्मपूर्वक प्रजाकी रक्षा करता है, वह उस धर्माचरणके कारण ही लोकमें पूजित होता है। इसी प्रकार जो ब्राह्मण धर्मपूर्वक स्वाध्याय करता है, जो वैश्य धर्मके अनुसार धनोपार्जनमें तत्पर रहता है तथा जो शूद्र जितेन्द्रिय भावसे रहकर सर्वदा द्विजातियोंकी सेवा करता है, वे सभी अपने-अपने धर्माचरणके कारण लोकमें सम्मानित होते हैं। नरेन्द्र! इसके विपरीत आचरण करनेसे सब लोग अपने धर्मसे गिर जाते हैं ।। प्राणसंतापनिर्दिष्टा: काकिण्योडपि महाफला: । न्यायेनोपार्जिता दत्ता: किमुतान्या: सहस्रश:,प्राणोंको कष्ट देकर भी यदि न््यायसे कमायी हुई थोड़ी-सी कौड़ियोंका भी दान किया जाय तो वे महान् फल देनेवाली होती हैं; फिर जो दूसरी वस्तुएँ हजारोंकी संख्यामें दी जाती हैं, उनकी तो बात ही क्या है
yo rājā dharmapūrvakaṁ prajāyāḥ rakṣāṁ karoti, sa tasya dharmācaraṇasyaiva kāraṇāl loke pūjito bhavati. evaṁ yaḥ brāhmaṇo dharmapūrvakaṁ svādhyāyaṁ karoti, yaś ca vaiśyo dharmānusāreṇa dhanopārjane tatparo bhavati, yaś ca śūdro jitendriyabhāvena sthitvā sarvadā dvijātīnāṁ sevāṁ karoti, te sarve sva-sva-dharmācaraṇakāraṇāl loke sammānitā bhavanti. narendra, viparītam ācaran sarve svadharmād bhraśyanti. prāṇasaṁtāpanirdiṣṭāḥ kākiṇyo ’pi mahāphalāḥ; nyāyenopārjitā dattāḥ, kim utānyāḥ sahasraśaḥ.
قال باراشارا: إنّ الملك الذي يحمي رعيّته وفق الدارما يُكرَّم في العالم إنما بسبب ذلك السلوك القويم. وكذلك البراهمن الذي يلازم الدراسة المقدّسة (سفادهيايا svādhyāya) على نهج الدارما، والفيشيا الذي يجتهد في اكتساب المال بحسب الدارما، والشودرا الذي يكبح الحواس ويخدم على الدوام ذوي الولادتين (دڤيجا dvija)—كلٌّ منهم يُحترم في المجتمع لوفائه بواجبه الخاص. يا سيّد الناس! أمّا من خالف ذلك سقط عن دارمته. وحتى قِلّة من نقود الكاكيṇī—وإن كُسِبت بمشقّة تُنهك الحياة—إذا أُعطيت صدقةً وكانت مكتسَبةً بالعدل أثمرت ثمراً عظيماً؛ فكيف بما يُهدى من سائر الأشياء بالآلاف!
पराशर उवाच
Educational Q&A
Social honor and spiritual merit arise from faithfully performing one’s own dharma: the king by protection, the brāhmaṇa by sacred study, the vaiśya by lawful wealth-making, and the śūdra by disciplined service. Even a tiny gift becomes highly meritorious when earned justly and given rightly.
In Śānti Parva’s instruction on righteous conduct, Parāśara addresses a king (narendra), outlining how each social role is validated by dharmic action and warning that contrary behavior causes a fall from svadharma; he then emphasizes the superior fruit of charity made from honestly earned resources, even if the amount is small.