Shloka 46
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
यत् करोति बहुदोषमेकत- स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम् । नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ यच्च दूषयति यत् करोति च,अज्ञानावस्थामें मनुष्य जो अनेक दोषसे युक्त कर्म करता है और वह पहलेके जो कर्म कर चुका है, उनके लिये शोक करता है। इसके सिवा अज्ञानावस्थामें जो वह दूसरेके किये हुए अप्रिय कर्मको दोषरूपमें देखता है और राग आदि दोषके कारण स्वयं जो दूषित कर्म करता है, वह दोनों ही प्रकारका कार्य वह ज्ञान होनेके बाद नहीं करता है
yat karoti bahudoṣam ekataḥ tac ca dūṣayati yat purā kṛtam | nāpriyaṃ tad ubhayaṃ karoty asau yac ca dūṣayati yat karoti ca ||
قال بهيشما: «كل ما يفعله المرء في حال الجهل—أعمالًا مثقلة بكثير من العيوب—وكل ما يعود فيذمّه بعد ذلك على أنه خطأ، حتى أفعاله التي صنعها من قبل: إذا نهضت المعرفة لم يعد يرتكب أيًّا من النوعين. فلا يفعل ما يُلام عليه، ولا يعود إلى النمط المزدوج: أن يأتي فعلًا ملوّثًا ثم يعيبه.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ignorance leads to faulty actions and to the habit of blaming—both one’s past deeds and objectionable deeds in general—while still acting under the same defects. With the rise of true knowledge, a person abandons both: he neither performs blameworthy acts nor remains trapped in the cycle of doing wrong and then condemning it.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and right conduct, Bhishma explains to Yudhishthira how inner transformation occurs: when ignorance is replaced by knowledge, one’s behavior changes, and the earlier patterns of defective action and reactive censure no longer persist.