Shloka 38
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
शतं सहस्त्राणि ततक्ष्रित्वा प्राप्रोति वर्ण हरितं तु पश्चात् स चैव तस्मिन् निवसत्यनीशो युगक्षये तपसा संवृतात्मा,“तदनन्तर वह जीव लाखों बार (या लाखों वर्षोतक) नरकमें विचरण करके फिर धूम्रवर्ण पाता है (पशु-पक्षी आदिकी योनिमें जन्म लेता है)। उस योनिमें भी वह विवश होकर बड़े दुःखसे निवास करता है। फिर युगक्षय होनेपर वह तप (पुरातन पुण्यकर्म या विवेक) के प्रभावसे सुरक्षित होकर उस संकटसे उद्धार पा जाता है
śataṃ sahasrāṇi tatakṣṛtvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt | sa caiva tasmin nivasaty anīśo yugakṣaye tapasā saṃvṛtātmā ||
قال بهيشما: «بعد أن يُهشَّم—أي بعد أن يذوق العذاب—مئات الألوف من المرات/السنين، ينال الكائن المتجسّد لاحقًا صبغة خضراء، وهي علامة دخوله في ولادات وضيعة كالحيوان والطير. وفي تلك الحال أيضًا، عاجزًا ومقهورًا، يقيم في شقاء عظيم. ولكن حين يبلغ الدهر نهايته، تُنقَذ ذاته الباطنة—وقد حُصّنت وثُبّتت بقوة التَّبَس (طاقة الزهد والنسك، أو نضج فضلٍ قديم وبصيرة)—من ذلك الخطر.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Actions have long-lasting consequences: after prolonged suffering in punitive states, a being may fall into constrained lower births; yet the accumulated force of tapas—understood as austerity and/or ripened past merit and discernment—can eventually protect the self and enable release from danger.
Bhishma describes a post-mortem trajectory: extended torment (interpreted by the tradition as hellish wandering), followed by rebirth in lower, helpless conditions (symbolized by a ‘green’ state), and finally a rescue at the end of an aeon through the protective power of tapas.