उशनसः (शुक्रस्य) चरितम् — The Account of Uśanā (Śukra): Yoga, Grievance, and Pacification
विमुक्ता: सप्तदशभिहेंतुभूतैश्व॒ पठचभि: । इन्द्रियार्थर्गुणैश्वैव अष्टाभिश्व पितामह,पितामह! पंच ज्ञानेन्द्रिय, पंच कर्मेन्द्रिय, पंच प्राण, मन और बुद्धि--ये सत्रह तत्त्व; काम, क्रोध, लोभ, भय और स्वप्न--ये संसारके पाँच हेतु; शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध >-ये पाँच विषय; सत्त्व, रज और तम-ये तीन गुण तथा पाँच भूतोंसहित अविद्या, अहंकार और कर्म--ये आठ तत्त्वोंके समुदाय सब मिलाकर अड़तीस तत्त्व होते हैं। इन सबसे मुक्त हुए तीक्ष्ण व्रतधारी मुनि पुनर्जन्मको नहीं प्राप्त होते हैं। परंतप पितामह! हमलोग भी कब अपना राज्य छोड़कर इसी स्थितिको प्राप्त होंगे
yudhiṣṭhira uvāca | vimuktāḥ saptadaśabhir hetubhūtaiś ca pañcabhiḥ | indriyārthaguṇaiś caiva aṣṭābhiś ca pitāmaha pitāmaha | pañca jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañca prāṇāḥ manaś ca buddhis ca—ime saptadaśa tattvāni | kāmaḥ krodho lobho bhayaṃ svapnaś ca—ime saṃsārasya pañca hetavaḥ | śabdaḥ sparśo rūpaṃ raso gandhaś ca—ime pañca viṣayāḥ | sattvaṃ rajas tamaś ca—ime trayo guṇāḥ | pañcabhūtaiḥ saha avidyā ahaṃkāraḥ karma ca—ime aṣṭa tattvasaṃghātāḥ | etaiḥ sarvair vimuktās tīkṣṇavratadharā munayaḥ punarjanma na prāpnuvanti | parantapa pitāmaha vayaṃ api kadā rājyaṃ tyaktvā etām eva sthitiṃ prāpsyāmaḥ ||
قال يودهيشثيرا: «يا جدّي، يا جدّي! إن الزهّاد ذوي النذور المحكمة، إذا تحرّروا من المبادئ السبعة عشر المُكوِّنة، ومن الأسباب الخمسة التي تُقيِّد بالسامسارا، ومن موضوعات الحواس ومن الغونات الثلاث، وتجاوزوا كذلك التجمع الثماني (الذي يضمّ العناصر والعلل الباطنة)، فإنهم لا يعودون إلى الميلاد ثانية. فالسبعة عشر هي: حواسّ المعرفة الخمس، وحواسّ الفعل الخمس، والأنفاس الحيوية الخمسة، مع الذهن والعقل. وأسباب السامسارا الخمسة هي: الشهوة، والغضب، والطمع، والخوف، والحلم. وموضوعات الحسّ الخمسة هي: الصوت، واللمس، والصورة، والطعم، والرائحة. والغونات الثلاث هي: ساتفا، وراجاس، وتاماس. ومع العناصر العظمى الخمسة، تكون الجهالة، والأنا، والكارما هي التجمع الثماني. فإذا تَجاوَز المرءُ ذلك كلَّه، لم يرجع الحكماء أصحاب النذور الشديدة إلى الولادة. يا مُحْرِقَ الأعداء، متى نترك نحن أيضًا المُلك ونبلغ تلك الحال بعينها؟»
युधिछिर उवाच
Liberation is described as transcending the constituents that structure embodied experience—sense faculties, vital functions, mind and intellect—along with the psychological drivers of bondage (desire, anger, greed, fear, and dream-like projection), the pull of sense-objects, the three guṇas, and the deeper roots of ignorance, ego-sense, and karma. When these are overcome, rebirth ceases.
In the Śānti Parva instruction setting, Yudhiṣṭhira addresses Bhīṣma as ‘Grandsire’ and reflects on the ideal of ascetic freedom from rebirth. He then turns the teaching inward, asking when he and his brothers will be able to relinquish royal power and attain that same liberated state.