Shloka 17
मोक्षोपाय-निर्णयः
Determination of the Means to Liberation
हुमत्सेन उवाच यत्र यत्रैव शक््येरन् संयन्तुं समये प्रजा: । स तावान प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलड्घ्यते,द्ुमत्सेनने कहा--बेटा! जहाँ-जहाँ भी प्रजाको धर्मकी मर्यादाके भीतर नियमन्त्रित करके रखा जा सके वहाँ-वहाँ वैसा करना धर्म ही बताया जाता है। जबतक कि धर्मका उल्लंघन नहीं किया जाता (तबतक ही वहाँ ऐसी व्यवस्था कर लेनी चाहिये)
Humatsena uvāca | yatra yatraiva śakyeran saṁyantuṁ samaye prajāḥ | sa tāvān procyate dharmo yāvanna pratilaghyate ||
قال هوماتسينا: «يا بُنيّ، حيثما وحينما أمكن كفُّ الرعية وضبطها ضمن حدود النظام القويم، فذلك التدبير بعينه يُسمّى دارما. غير أن هذا التنظيم لا يُحفظ إلا ما دام لا يتجاوز الدارما نفسها.»
हुमत्सेन उवाच
Educational Q&A
Regulation of society is itself dharma only to the extent that it stays within dharma’s limits; governance must not become a pretext for violating righteousness.
Humatsena instructs his son on statecraft and moral governance, defining dharma pragmatically as the permissible scope of social restraint that does not cross into adharma.