Shloka 35
सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ सहितौ योजयेथा: । एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमेयो न चाधर्म लप्स्यसे तुल्यवृत्ति:,“सभी प्राणियोंके अन्तकालमें तुम काम और क्रोधको एक साथ नियुक्त कर देना। इस प्रकार तुम्हें अप्रमेय धर्मकी प्राप्ति होगी और तुम्हें पाप नहीं लगेगा; क्योंकि तुम्हारी चित्तवृत्ति सम (राग-द्वेषसे शून्य) है
sarveṣāṁ tvaṁ prāṇinām antakāle kāmakrodhau sahitau yojayethāḥ | evaṁ dharmas tvām upaiṣyaty ameyo na cādharmam lapsyase tulyavṛttiḥ ||
قال بهيشما: «عند اللحظة الأخيرة لجميع الكائنات الحيّة، اجعلي الشهوة (كاما) والغضب (كرودها) معًا أداتين للفناء. وبهذا يأتيكِ الدَّهَرْمَةُ التي لا تُقاس، ولا يلحقكِ إثم—لأن نزعتكِ الذهنية تبقى متساوية، خاليةً من التعلّق والنفور.»
पितामह उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that one who remains tulyavṛtti—mentally even and free from rāga-dveṣa—does not incur sin. Even when dealing with powerful forces like desire and anger, if they are ‘assigned’ without personal attachment (as part of the cosmic function at life’s end), Dharma accrues rather than adharma.
In Śānti Parva, Bhīṣma (Pitāmaha) instructs the listener on subtle points of dharma and inner discipline. Here he frames kāma and krodha as forces that can be directed at the time of dissolution, emphasizing that the ethical key is the agent’s equanimity and freedom from partiality.