Shloka 22
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात् तदुपलभ्यते । तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्,'संसारमें केवल दुःख ही है, सुख नहीं, अतः दुःख ही उपलब्ध होता है। तृष्णाजनित पीड़ासे दु:ख और दुःखकी पीड़ासे सुख होता है अर्थात् दुःखसे आर्त हुए मनुष्यको ही उसके न रहनेपर सुखकी प्रतीति होती है
duḥkham evāsti na sukhaṃ tasmāt tad upalabhyate | tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham ||
قال فياسا: «في الوجود الدنيوي لا يوجد إلا الألم، ولا سعادة حقيقية؛ لذلك فالمُلاقى حقًّا هو الألم. ينشأ الألم من وجعٍ يولّده التعلّق والرغبة، وما يُسمّى “سعادة” ينشأ من وجع الألم نفسه—فإذا ابتُلي المرء بالشقاء، فإن مجرد زوال ذلك الشقاء يُختَبَر على أنه سعادة».
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse argues that in saṃsāra what people call ‘happiness’ is mostly relief: craving (tṛṣṇā) produces distress and suffering, and when suffering subsides one mistakes that cessation for happiness. Ethically, it points toward reducing craving and cultivating detachment as a path to steadier well-being.
In Śānti Parva’s instruction on peace and right living after the war, Vyāsa delivers a reflective teaching on the nature of worldly experience, analyzing why beings repeatedly encounter suffering and why ordinary happiness is often only the temporary easing of pain.