Shloka 8
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुम: । आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम्,जैसे फल और फूलोंसे भरा हुआ अनेक शाखाओंसे युक्त विशाल वृक्ष अपने ही विषयमें यह नहीं जानता कि कहाँ मेरा फ़ूल है और कहाँ मेरा फल है; उसी प्रकार जीवात्मा यह नहीं जानता कि मैं कहाँसे आया हूँ और कहाँ जाऊँगा। किंतु शरीरमें जीवसे पृथक् दूसरा ही अन्तरात्मा है, जो सबको सब प्रकारसे निरन्तर देखता रहता है
yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ | ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam ||
قال فياسا: كما أن شجرة عظيمة كثيرة الأغصان، مثقلة بالأزهار والثمار، لا تعرف من نفسها: «أين زهرتي وأين ثمري؟»، كذلك لا يعرف النفس الفردي: «من أين جئتُ وإلى أين أمضي؟» غير أنّ في هذا الجسد ذاتًا باطنة أخرى، متميزة عن النفس المتجسدة، تظلّ على الدوام شاهدةً ترى الجميع وكل الأحوال على كل وجه.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the embodied individual self lacks full knowledge of its own origin, destiny, and inner workings—like a tree unaware of where its own flowers and fruits are—while an inner, distinct witnessing Self (antarātmā) remains continuously aware of all states. Ethically, it points toward humility, self-inquiry, and reliance on inner discernment rather than egoic certainty.
In the Śānti Parva’s reflective instruction, Vyāsa uses a natural metaphor (a great tree with many branches) to explain a subtle psychological and metaphysical point: the jīva’s limited self-knowledge contrasted with the ever-present inner witness within the body.