Shloka 8
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृति: । आत्मन: सम्प्रदानेन मर्त्यों मृत्युमुपा श्वुते,जिसका मन सम्पूर्ण इन्द्रियोंके वशमें होता है, वह मनुष्य विवेक-शक्तिको खो देता है और अपनेको काम आदि शत्रुओंके हाथोंमें सौंपकर मृत्युका कष्ट भोगता है व्यास उवाच एतत् ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: । शृणु तत् त्वमिहैकाग्रो यथातत्त्वं यथा च तत् व्यासजीने कहा--बेटा! मैं इस विषयका क्रमशः और यथावत्रूपसे प्रतिपादन करूँगा। यह समस्त विषय तत्त्वतः जैसा है, वह सब तुम यहाँ एकाग्रचित्त होकर सुनो
vyāsa uvāca | indriyāṇāṁ tu sarveṣāṁ vaśyātmā calitasmṛtiḥ | ātmanaḥ sampradānena martyo mṛtyum upāśnute | etat te vartayiṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ | śṛṇu tat tvam ihaikāgro yathātattvaṁ yathā ca tat |
قال فياسا: إذا خضع باطنُ الإنسان لسلطان الحواسّ كلّها اضطربت ذاكرته وتمييزه. وبإلقاء نفسه—وبالتنازل عن زمام الفعل—في أيدي أعدائه الباطنين كالشهوة، يذوق الفاني عذاب الموت. لذلك سأبيّن لك هذا بيانًا صحيحًا وعلى الترتيب. فاستمع هنا بقلبٍ واحد، كما هي حقيقة الأمر على ما هي عليه.
व्यास उवाच
Educational Q&A
If the self becomes ruled by the senses, one’s smṛti—mindful recollection and moral discernment—gets disturbed. Losing inner governance, a person effectively hands himself over to inner enemies like desire, which leads to ruin and the suffering associated with death. The remedy implied is sense-restraint and steady, attentive understanding of truth.
Vyāsa is addressing a listener in an instructional setting within the Śānti Parva. He states a moral-psychological principle about sense-dominance and its consequences, then promises to explain the topic systematically and urges the listener to hear with focused attention.