Shloka 26
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
त्रींश्वैवाग्नीन् यजेत् सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात् | प्राणेभ्यो यजुष: पञ्च षट् प्राश्नीयादकुत्सयम्,आत्मयज्ञका स्वरूप इस प्रकार है, अपने भीतर ही तीनों अग्नियोंकी विधिपूर्वक स्थापना करके देहपात होनेतक प्राणाग्निहोत्रकी- विधिसे भलीभाँति यजन करता रहे। यजुर्वेदके *प्राणाय स्वाहा” आदि मन्त्रोंका उच्चारण करता हुआ पहले अन्नके पाँच-छ: ग्रास ग्रहण करे (फिर आचमनके पश्चात) शेष अन्नकी निन््दा न करते हुए मौनभावसे भोजन करे
trīṁś caivāgnīn yajet samyag ātmany evātma-mokṣaṇāt | prāṇebhyo yajuṣaḥ pañca ṣaṭ prāśnīyād akutsayam ||
قال فياسا: «لأجل خلاص المرء نفسه، ينبغي أن يُقيم العبادة في باطنه بإرساء النيران المقدسة الثلاث في الداخل على وجهها الصحيح. وهو يتلو صيغ اليَجُرْفيدا الموجَّهة إلى الأنفاس الحيوية، فليتناول أولًا خمس لقمات أو ستًّا على أنها قربان؛ ثم، من غير أن يزدري ما بقي من الطعام، فليأكل في صمت. وهكذا يُحافَظ على القربان الباطني—“برانَ-أغنيهوترا”—بانضباطٍ حتى يسقط الجسد.»
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches internalization of Vedic sacrifice: establish the ‘three fires’ within, offer the first mouthfuls to the vital breaths with Yajurvedic formulas, and then eat silently without criticizing the food—turning daily nourishment into disciplined spiritual practice aimed at liberation.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Vyāsa describes the form of ‘ātma-yajña’ (self-sacrifice): a householder/ascetic maintains an inward agnihotra by ritualized eating—first offering a few morsels to prāṇa through mantra, then consuming the rest with restraint and non-disparagement.