Shloka 21
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
तात! जिनकी तपस्या उग्र है, जिन्होंने धर्मकी निपुणताको देखा और अनुभव किया है, उन ऋषियोंके यायावर नामक गण भी वानप्रस्थी हैं, जिन्हें धर्मके फलका प्रत्यक्ष अनुभव है। वे तथा और भी असंख्य वनवासी ब्राह्मण, बालखिल्य और सैकत नामवाले दूसरे मुनि भी वैखानस (वानप्रस्थ) धर्मका पालन करनेवाले हैं ।। कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रिया: । गताः: प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिता:
tāta! yeṣāṁ tapasya ugrā, ye dharmasya nipuṇatāṁ dṛṣṭvā anubhūtavantaḥ, teṣāṁ ṛṣīṇāṁ yāyāvara-nāmaka-gaṇā api vānaprasthinaḥ, ye dharma-phalasya pratyakṣānubhava-yuktāḥ. te ca anye’pi asaṅkhyeyā vana-vāsinaḥ brāhmaṇāḥ, bālakhilyāḥ, saikata-nāmānaś ca anye munayaḥ api vaikhānasa (vānaprastha) dharmaṁ pālayanti. karmabhis te nirānandā dharma-nityā jitendriyāḥ; gatāḥ pratyakṣa-dharmāṇas te sarve vanam āśritāḥ.
قال فياسا: «يا بُنيّ، إنّ الذين اشتدّت رياضتهم—وقد رأوا وأدركوا بأنفسهم دقّة مهارة الدَّرْمَا—منهم حتى جماعات الحكماء المسمّاة يايَافَرا ضمن أهل الفانَبرَسْثا (ساكني الغابة)، لأنهم ذاقوا ثمرات الدَّرْمَا ذوقًا مباشرًا. ومعهم براهمة لا يُحصَون من قاطني الغياض، والبَالاخيليّا، وزهّاد آخرون يُعرفون بالسايكَتا أيضًا—كلّهم يلتزمون بنظام الفايخاناسا في حياة الفانَبرَسْثا. وبأعمالهم المقرّرة ظلّوا بلا لذّة دنيوية، دائمين على الدَّرْمَا، قاهرين للحواس؛ إذ جعلوا الدَّرْمَا أمرًا مُشاهَدًا، فاتخذوا جميعًا الغابة ملجأً.»
व्यास उवाच
Educational Q&A
Dharma is not merely theoretical: the highest ascetics embody it through disciplined practice, sense-control, and detachment, making its ‘fruit’ directly experienced. The vānaprastha/vaikhānasa path is presented as a lived ethical training grounded in austerity and restraint.
Vyāsa describes various classes of sages—Yāyāvaras, Bālakhilyas, Saikatas, and many forest-dwelling Brahmins—who have taken to the forest and follow the vānaprastha (Vaikhānasa) discipline, characterized by steady dharma, conquered senses, and freedom from worldly pleasures.