Shloka 8
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
एवमेतान् योगदोषान् जयेन्नित्यमतन्द्रित: । अग्नीश्र ब्राह्माणांश्चार्चेद् देवता: प्रणमेत च,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है इस प्रकार सदैव सावधानीपूर्वक आलस्य छोड़कर इन योगसम्बन्धी दोषोंको जीतनेका प्रयत्न करना चाहिये। एवं अग्नि और ब्राह्मणोंकी पूजा करनी चाहिये तथा देवताओंको प्रणाम करना चाहिये
vyāsa uvāca | evam etān yogadoṣān jayet nityam atandritaḥ | agnīṃś ca brāhmaṇāṃś cārcet devatāḥ praṇamet ca | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
قال فياسا: «وهكذا ينبغي للمرء، من غير غفلة، أن يغلب دائمًا هذه العيوب التي تعوق اليوغا. وليعبد النار المقدسة (أغني)، وليُكرم البراهمة، وليحنِ رأسه للآلهة. وبإنماء السَّتْفَا يصير الثابتُ العزم أهلًا لقطع النوم (تورُّط الكسل والخمول).»
व्यास उवाच
Educational Q&A
A practitioner should remain vigilant and overcome obstacles to yoga—especially negligence and torpor—by cultivating sattva (clarity and balance), while also sustaining dharmic supports such as honoring the sacred fire, respecting brāhmaṇas, and offering reverence to the deities.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vyāsa continues giving practical guidance for inner discipline: he urges constant alertness, the conquest of yoga-impeding faults, and the integration of spiritual practice with traditional acts of reverence and ritual respect.