Shloka 14
अध्यात्म-तत्त्व-निर्णयः
Adhyātma Taxonomy: Elements, Faculties, and Guṇas
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणा: शब्दो न चेतना । सत्त्वं हि तेज: सृजति न गुणान् वै कथंचन,शरीर भी वास्तवमें सत्त्व अर्थात् बुद्धिका आश्रय नहीं है; क्योंकि पाउचभौतिक शरीर तो उसका कार्य है तथा गुण, शब्द एवं चेतना भी बुद्धिके आश्रय (कारण) नहीं हैं; क्योंकि बुद्धि चेतनाकी सृष्टि करती है, परंतु बुद्धि त्रिगुणात्मिका प्रकृतिको उत्पन्न नहीं करती; क्योंकि बुद्धि स्वयं उसका कार्य है
āśrayo nāsti sattvasya guṇāḥ śabdo na cetanā | sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇān vai kathaṃcana ||
قال فياسا: إن السَّتْفَة (sattva)، مبدأ الذكاء، لا يقوم في ذاته على سندٍ خارجي ولا على مُستَقَرّ. وليست الغونات (guṇa)، ولا الصوت، ولا الوعي سندًا له. فإن السَّتْفَة تُنْشِئ التَّيْجَس (tejas: النور واللمعان)، لكنها لا تُنتِج الغونات على أي وجه. والمقصود تمييز دور العقل بوصفه سببًا قريبًا لبعض التجليات (كالإشراق والصفاء)، مع نفي كونه الأساس الأخير لبركرتي (Prakṛti) ذات البنية الثلاثية الغونات؛ بل إن العقل نفسه يُعَدّ أثرًا في سلسلة العلل.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse argues that sattva/buddhi should not be treated as the ultimate substratum of reality: it can be a cause for certain manifestations (like tejas/illumination), but it is not the source of the guṇas themselves. This supports a layered causality where intellect is not the first principle but part of Prakṛti’s evolutes, while the guṇas remain fundamental to Prakṛti.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa is presenting a philosophical clarification—using Sāṅkhya-like categories—to disentangle what depends on what: body and sensory phenomena are not the ground of intellect, and intellect is not the ground of the guṇas. The passage advances the larger instruction on liberation through correct discrimination of principles.