Shloka 4
भिक्षुलक्षणम्—एकचर्याः, अहिंसा, कैवल्याश्रमः
Marks of the Mendicant: Solitary Wandering, Non-Injury, and the Kaivalya-Discipline
येषां चैकान्तभावेन स्वभावात् कारणं मतम् | पूत्वा तृणमिषीकां वा ते लभन्ते न किंचन,जिनकी यह मान्यता है कि निश्चित रूपसे वस्तुगत स्वभाव ही जगत्का कारण है-- स्वभावसे भिन्न अन्य कोई कारण नहीं है, (किंतु इन्द्रियोंद्वारा उपलब्ध न होनेमात्र हेतुसे उनका यह मानना कि ईश्वर-जैसा कोई जगत्का कारण है ही नहीं, युक्तिसंगत नहीं है; क्योंकि) मूँजके भीतर स्थित दिखायी न देनेवाली सींक क्या मूँजको चीर डालनेपर उन्हें उपलब्ध नहीं होती? अपितु अवश्य होती है (उसी प्रकार समस्त जगत्में व्याप्त परमात्मा यद्यपि इन्द्रियोंद्वारा दिखायी नहीं देता तो भी उसकी उपलब्धि दिव्य-ज्ञानके द्वारा अवश्य होती है)
yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvāt kāraṇaṃ matam | pūtvā tṛṇamiṣīkāṃ vā te labhante na kiṃcana ||
قال فياسا: «إنّ من الناس من يصرّ إصرارًا قاطعًا على أنّ “الطبيعة” (svabhāva) وحدها هي العلّة، وأنه لا علّة وراء الطبيعة. غير أنّ مجرّد كون الشيء لا تُدركه الحواس لا يبيح أن يُستنتج عدم وجود علّة أسمى كالرّب. فحين تُشقّ عودٌ من عشب المُنْجَا (muñja)، أليس يُعثر حقًّا على الليف الدقيق الكامن في داخله (iṣīkā) الذي كان غير منظور؟ كذلك، وإن كان الذات الأعلى الساري في العالم كلّه لا يُرى بالحواس، فإنه يُدرك يقينًا بالمعرفة الأرفع، المعرفة الإلهية.»
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-nonperception is not a valid proof of nonexistence: just as a subtle fiber inside grass becomes evident when the stalk is split, the Supreme Self/Lord—though not seen by ordinary senses—can be realized through higher knowledge. The verse critiques an absolutist ‘svabhāva alone is the cause’ position when it is used to deny any transcendent principle.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vyāsa addresses a doctrinal view that reduces causality to mere nature (svabhāva). He counters it with a concrete analogy (splitting grass to reveal an unseen inner strand) to argue that unseen realities may still be discoverable by appropriate means of knowledge.