Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

आत्मदर्शन-उपदेशः (Ātma-darśana Upadeśa) — Mind, Senses, and the All-pervading Self

पित्र्ये राग्यहनी मास: प्रविभागस्तयो: पुनः । शुक्लो5ह: कर्मचेष्टायां कृष्ण: स्पप्नाय शर्वरी,मनुष्योंके एक मासमें पितरोंका एक दिन-रात होता है। शुक्लपक्ष उनके काम-काज करनेके लिये दिन है और कृष्णपक्ष उनके विश्रामके लिये रात है

pitrye rātryahani māsaḥ pravibhāgas tayoḥ punaḥ | śuklo 'haḥ karmaceṣṭāyāṃ kṛṣṇaḥ svapnāya śarvarī ||

يشرح فياسا اختلاف مقياس الزمن في عالم الأسلاف (Pitṛs): فما يعدّه البشر شهرًا واحدًا هو عند الأسلاف يومٌ وليلةٌ كاملان. فالنصف المضيء من الشهر (śukla pakṣa) هو «نهارهم»—وقت النشاط وأداء وظائفهم؛ والنصف المظلم (kṛṣṇa pakṣa) هو «ليلهم»—وقت الراحة والنوم. وتضع هذه التعاليم حياةَ الإنسان الشعائرية ضمن كونٍ أخلاقيٍّ أوسع، مُشيرةً إلى أن السلوك والقرابين ينبغي أن تتناغم مع نظامٍ غير منظور، وأن تُؤدَّى بانتظامٍ وخشوع.

पित्र्येin/for the Pitṛs (manes)
पित्र्ये:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपितृ
FormMasculine, Locative, Singular
रात्र्यहनीnight and day (a day-night pair)
रात्र्यहनी:
Karta
TypeNoun
Rootरात्रि + अहन्
FormNeuter, Nominative, Dual
मासःa month
मासः:
Karta
TypeNoun
Rootमास
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रविभागःdivision, allocation
प्रविभागः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रविभाग
FormMasculine, Nominative, Singular
तयोःof those two (of the two halves)
तयोः:
Sambandha
TypePronoun
Rootतद्
Form—, Genitive, Dual
पुनःagain; further
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
शुक्लःbright (fortnight)
शुक्लः:
Visheshana
TypeAdjective
Rootशुक्ल
FormMasculine, Nominative, Singular
अहःday
अहः:
Karta
TypeNoun
Rootअहन्
FormNeuter, Nominative, Singular
कर्मचेष्टायाम्in activity/work-effort
कर्मचेष्टायाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकर्मचेष्टा
FormFeminine, Locative, Singular
कृष्णःdark (fortnight)
कृष्णः:
Visheshana
TypeAdjective
Rootकृष्ण
FormMasculine, Nominative, Singular
स्वप्नायfor sleep/rest
स्वप्नाय:
Sampradana
TypeNoun
Rootस्वप्न
FormMasculine, Dative, Singular
शर्वरीnight
शर्वरी:
Karta
TypeNoun
Rootशर्वरी
FormFeminine, Nominative, Singular

व्यास उवाच

V
Vyāsa
P
Pitṛs (ancestors)

Educational Q&A

Time is relative across realms: the Pitṛs experience a different day-night cycle, where a human month equals their full day and night. This frames human observances within a broader dharmic cosmos and encourages disciplined, timely performance of duties and ancestral rites.

Vyāsa is instructing about cosmological time-reckoning connected with the ancestors (Pitṛs), explaining that the bright fortnight corresponds to their active daytime and the dark fortnight to their restful night.