Shloka 94
योग–सांख्यसमन्वयः, रथोपमा, व्यक्त–अव्यक्तविवेकः
Yoga–Sāṃkhya Synthesis, Chariot Allegory, and the Vyakta–Avyakta Distinction
न जात्वकाले कुसुमं कुत: फलं पपात वृक्षात् पवनेरितादपि | रसप्रदा: कामदुघाश्न धेनवो न दारुणा वाग् विचचार कस्यचित्,उन दिनों अकाल मृत्युकी तो बात ही क्या है, प्रचण्ड पवनके वेगपूर्वक हिलानेसे भी किसी वृक्षसे असमयमें फ़ूलतक नहीं गिरता था; फिर फल कहाँसे गिरेगा? सभी धेनुएँ दुग्ध आदि रस देती थीं। वे इच्छानुसार दुग्ध दिया करती थीं। किसीके मुखसे कभी कोई कठोर वचन नहीं निकलता था
śakra uvāca | na jātvakāle kusumaṁ kutaḥ phalaṁ papāta vṛkṣāt pavaneritād api | rasapradāḥ kāmadughāś ca dhenavo na dāruṇā vāg vicacāra kasyacit ||
قال شَكرا: «في تلك الأيام لم يكن ثَمَّةَ حديثٌ عن موتٍ قبل الأوان. وحتى إذا هزّت الرياح العاتية الأشجار، لم تسقط زهرةٌ قطّ في غير موسمها—فكيف يسقط ثمر؟ وكانت الأبقار واهباتٍ للعصارات المغذية (كاللبن ونحوه)، أبقارًا مُحقِّقةً للأماني، تدرّ اللبن متى شِئْن. ولم تخرج من فم أحدٍ كلمةٌ قاسية أو جارحة.»
शक्र उवाच
Educational Q&A
The verse portrays an ideal moral order where nature and society remain in harmony: nothing occurs ‘out of time’ (akāla), resources are abundant and benevolent (kāmadughā dhenavaḥ), and ethical restraint in speech prevails (no dāruṇā vāk). It implies that dharma sustains both ecological balance and human conduct.
Indra (Śakra) is describing a bygone age of righteousness and well-being: even strong winds do not cause untimely loss in nature, cows freely provide milk, and people do not utter harsh words—signs of a world governed by dharma and orderly time.