Shloka 16
कालनिर्णयः, युगधर्मवर्णनम्, सृष्टिक्रमश्च
Time-Reckoning, Yuga-Dharma, and the Sequence of Creation
को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ । कृतं हि तत् कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापर:,सम्पूर्ण जगत्का संहार और सृष्टि--इन दोनों कार्योको कौन करता है? वह सब प्राणियोंके कर्मोद्धारा ही किया गया है और उसका भी प्रयोजक कोई और (ईश्वर) ही है
śakra uvāca | ko hi lokasya kurute vināśa-prabhavāv ubhau | kṛtaṃ hi tat kṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ |
قال شَكْرَا: «من ذا الذي يُحدِث للعالم كِلتا الحالتين: الفناء والنشوء؟ إنما يقع ذلك حقًّا بأفعال الكائنات التي تصدر عنها هي نفسها؛ غير أنّ وراء تلك الأفعال أيضًا مُحرِّكًا آخر (الرب) يدفعها.»
श॒क्र उवाच
Educational Q&A
The verse balances human moral responsibility with a higher metaphysical causality: worldly creation and destruction unfold through beings’ own actions (karma), yet the ultimate enabling/impelling principle behind action is a higher power (Īśvara).
Śakra (Indra) speaks in a didactic exchange in the Śānti Parva, reflecting on the causes behind cosmic events. He frames world-processes as arising from karma while also pointing to a transcendent instigator beyond the visible agents.