Shloka 23

कर्णो शब्दक्ष॒ चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयो:,श्रवण-कालमें श्रोत्ररूपी इन्द्रिय, शब्दरूपी विषय और चित्तरूपी कर्ता--इन तीनोंका संयोग होता है, इसी प्रकार स्पर्श, रूप, रस तथा गन्धके अनुभव-कालमें भी इन्द्रिय, विषय एवं मनका संयोग अपेक्षित है

karṇo śabdaś ca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇa-saṅgrahe | tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasa-gandhayoḥ ||

يشرح بهيشما أن كل إدراكٍ لا يقوم إلا باجتماعٍ ثلاثي: الحاسّة، وموضوعها، والذهن. ففي السمع لا بد من التقاء الأذن والصوت والذهن؛ وكذلك في خبرة اللمس والصورة والطعم والرائحة، لا ينشأ الإدراك إلا إذا لاقت القوّةُ المعنيّةُ موضوعَها مع حضور الذهن. ودلالته الأخلاقية أن التجربة والفعل ليسا مجرد وقائع خارجية، بل يعتمدان على الانتباه الباطن؛ ومن ثمّ فإن ضبط النفس والكفَّ اليقظ هما من صميم الدارما.

कर्णःear (sense-organ)
कर्णः:
Karta
TypeNoun
Rootकर्ण
FormMasculine, Nominative, Singular
शब्दःsound (object of hearing)
शब्दः:
Karta
TypeNoun
Rootशब्द
FormMasculine, Nominative, Singular
चित्तम्mind (cognition)
चित्तम्:
Karta
TypeNoun
Rootचित्त
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
त्रयःthree
त्रयः:
Karta
TypeAdjective
Rootत्रि
FormMasculine, Nominative, Plural
श्रवण-संग्रहेin the act/occasion of hearing (in auditory apprehension)
श्रवण-संग्रहे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootश्रवण-संग्रह
FormMasculine, Locative, Singular
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
स्पर्शेin touch (tactile apprehension)
स्पर्शे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootस्पर्श
FormMasculine, Locative, Singular
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
रूपेin form/colour (visual apprehension)
रूपे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरूप
FormNeuter, Locative, Singular
तथैवjust so; in the same way
तथैव:
TypeIndeclinable
Rootतथा एव
रस-गन्धयोःin taste and smell
रस-गन्धयोः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरस-गन्ध
FormMasculine, Locative, Dual

भीष्म उवाच

B
Bhishma

Educational Q&A

Perception is produced only when three factors unite: the sense-organ, the sense-object, and the mind (citta). Therefore, ethical discipline must include governance of attention and mind, not only external restraint.

In the Shanti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhishma is teaching principles of how experience arises through the senses, using hearing as the model and extending the same logic to touch, sight, taste, and smell.