Shloka 4
Bṛhaspati’s Counsel on Contentment
Santoṣa), Restraint, and Adroha (Non-injury
“जैसे कछुआ अपने अंगोंको सब ओरसे सिकोड़ लेता है, उसी प्रकार जब मनुष्य अपनी सब कामनाओंको सब ओरसे समेट लेता है, उस समय तुरंत ही ज्योतिःस्वरूप आत्मा अपने अन्तःकरणमें प्रकाशित हो जाता है ।। न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति | कामद्वेषौ च जयति तदा55त्मानं च पश्यति,“जब मनुष्य किसीसे भय नहीं मानता और जब उससे भी दूसरे प्राणी भय नहीं मानते तथा जब वह काम (राग) और द्वेषको जीत लेता है, तब अपने आत्मस्वरूपका साक्षात्कार कर लेता है
yathā kacchapo 'ṅgāni sarvataḥ saṃkocayati, tathā yadā manuṣyaḥ sarvāḥ kāmanāḥ sarvataḥ saṃharati, tadā sadya eva jyotiḥ-svarūpa ātmā 'ntaḥkaraṇe prakāśate. na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmān na bibhyati | kāma-dveṣau ca jayati tadā ātmānaṃ ca paśyati ||
«كما تسحب السلحفاة أطرافها من كل جانب، كذلك إذا جمع الإنسان رغباته كلّها وكفَّها من كل جهة، أشرق الآتمان—وطبيعته نورٌ خالص—في باطن القلب-العقل على الفور. فإذا لم يخفْ أحدًا من الكائنات ولم يخفْه الآخرون، وإذا غلب الشهوة والبغضاء، عندئذٍ يُبصر الذات على حقيقتها.»
देवस्थान उवाच
Educational Q&A
The verse teaches inward withdrawal and ethical purification: restrain desires like a tortoise withdrawing its limbs; become fearless and non-threatening; conquer craving (kāma) and hatred (dveṣa). These disciplines make the luminous Self manifest within, culminating in direct self-realization.
In the didactic setting of the Śānti Parva, Devsthāna speaks as a spiritual instructor, using a vivid animal simile to explain how self-restraint and freedom from fear, along with victory over attachment and aversion, lead to the direct vision of the Self.