Shloka 14
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यथात्मनो>ऊूुं पतितं पृथिव्यां स्वप्रान्तरे पश्यति चात्मनो<न्यत् | श्रोत्रादियुक्त: सुमना: सुबुद्धि- लिंज्ात्तथा गच्छति लिड्रमन्यत्,जैसे स्वप्नमें मनुष्य अपने शरीरके कटे हुए अंगको अपनेसे अलग और पृथ्वीपर पड़ा देखता है, उसी प्रकार दस इन्द्रिय, पाँच प्राण तथा मन और बुद्धि--इन सत्रह तत्त्वोंके समुदायका अभिमानी शुद्ध मन और बुद्धिवाला मनुष्य शरीरको अपनेसे पृथक् जाने। जो ऐसा नहीं जानता, वही एक शरीरसे दूसरे शरीरमें जन्म लेता रहता है
yathātmanaḥ patitaṃ pṛthivyāṃ svapnāntare paśyati cātmano 'nyat | śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhir liṅgāt tathā gacchati liṅgam anyat ||
قال بهيشما: «كما أنّ الإنسان في الحلم يرى عضوًا من جسده قد قُطع ملقىً على الأرض كأنه شيء منفصل عنه، كذلك ينبغي للرجل الصافي الذهن حسن النية—المزوّد بالحواس ابتداءً بالسمع—أن يدرك أنّ الجسد مغاير للذات (الآتمن). ومن لم يعرف ذلك ظلّ ينتقل من حالٍ متجسّد إلى حالٍ متجسّد أخرى.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches discernment between the self (ātman) and the body: the body can be seen as ‘other’ to the self, like a dream-image of one’s own limb lying apart. Without this discriminative knowledge, one remains bound to transmigration (moving from one embodiment to another).
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he uses a dream analogy to explain how a disciplined, discerning person should regard the body as separate from the self, contrasting this with the ignorance that perpetuates rebirth.