Shloka 13
मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः
Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge
एतत् सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्तयेत् । निवृत्तं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनाश्रयम्,इन मनोनिग्रह आदि पूर्वोक्त सभी साधनोंका निष्कामभावसे अनुष्ठान करके उन्हें प्रवृत्तिके विपरीत निवृत्तिमार्गमें बदल डाले। निवृत्तिमार्ग तीन तरहका है-व्यक्त, अव्यक्त और अनाश्रय, उस मार्गका आश्रय लेकर स्थिरचित्त हो जाय युधिष्ठिरने पूछा--जो कभी निवृत्त न होनेवाला सनातन अव्यक्त ब्रह्म है, उस गायत्रीके जपमें स्थित रहने-वाला एवं उससे भावित हुआ जापक किस कारणसे यहाँ शरीरमें प्रवेश करता है अर्थात् पुनर्जन्म ग्रहण करता है? ।। भीष्म उवाच दुष्प्रज़्ैनेन निरया बहव: समुदाहता: । प्रशस्तं जापकत्वं च दोषाश्रैते तदात्मका:
etad sarvam aśeṣeṇa yathoktaṁ parivartayet | nivṛttaṁ mārgam āsādya vyaktāvyaktam anāśrayam || duṣprajñena nirayā bahavaḥ samudāhṛtāḥ | praśastaṁ jāpakatvaṁ ca doṣāśrayate tad-ātmakaḥ ||
قال بهيشما: «بعد أن يُؤدّي المرء—من غير غرضٍ أناني—جميع الرياضات التي ذُكرت آنفًا، فليحوّلها كلّها تحويلًا تامًّا: لينصرف عن طريق الفعل الخارجي ويدخل طريق النِّفِرِتّي (nivṛtti)، طريق الزهد والانصراف. وبالاعتصام بذلك السبيل الزاهد—الذي قيل إنه متصل بالظاهر (vyakta) وبغير الظاهر (avyakta) وبما لا سند له (anāśraya)—فليثبت القلب. غير أنّه إذا فسد الفهم أُعلنت مصائر جحيمية كثيرة؛ وحتى حالُ كونه مُكرِّرًا للمانترا، وهو في الأصل محمود، يتلطّخ، لأن السالك حينئذٍ يتشكّل بتلك العيوب نفسها.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Spiritual disciplines must be redirected from outward, desire-driven activity (pravṛtti) to inward renunciation (nivṛtti). Even good practices like japa can become harmful if guided by defective understanding; right insight and purity of intention are essential.
In the Shanti Parva dialogue, Bhishma instructs Yudhishthira on the renunciant path and warns that misguided intellect can corrupt even commendable religious practice, leading to downfall rather than liberation.