Shloka 44
भृगु–भरद्वाजसंवादः: वर्णभेदस्य कर्माधारितव्याख्या
Bhrigu–Bharadvaja Dialogue: A Karma-Based Account of Varṇa
ये केचन स्वध्ययना: प्राप्ता यजनयाजनम् | कथं ते चानुशोचेयुर्थ्यायेयुवाप्पशो भनम् । इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्लुयु:,'जो ब्राह्मण स्वाध्यायमें लगे रहते हैं तथा यज्ञ करते और कराते हैं, वे किसी प्रकारकी चिन्ता क्यों करेंगे और कोई आत्महत्या आदि बुरी बात भी क्यों सोचेंगे? वे यदि चाहें तो यज्ञादिके द्वारा विहार करते हुए महान् सुख पा सकते हैं
ye kecana svādhyayanāḥ prāptā yajanayājanam | kathaṃ te cānuśoceyur dhyāyeyur vāpaśobhanam | icchantas te vihārāya sukhaṃ mahad avāpnuyuḥ ||
قال بهيشما: «أولئك البراهمة المخلصون لتلاوة الفيدا ودراستها، الذين يقيمون القرابين ويقومون أيضًا بالكهانة لغيرهم—لِمَ يسقطون في القلق أو النواح؟ وكيف يخطر ببالهم أصلًا خاطرٌ دنيء كإهلاك النفس؟ إن هم أرادوا، فبأن يعيشوا في “ترويحٍ” طاهرٍ قوامه القرابين والواجبات المقدسة، ينالون سعادةً عظيمة.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that disciplined sacred life—Vedic study (svādhyāya) and sacrificial duty (yajana/yājana)—stabilizes the mind and removes grounds for despair; one who is properly engaged in dharma should not sink into anxiety or entertain ignoble thoughts like self-harm, but can attain great happiness through righteous practice.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma continues advising Yudhishthira by praising the sustaining power of Brahminical disciplines. He argues that those absorbed in svādhyāya and yajña have a purposeful, uplifting way of life, making lamentation and self-destructive thinking inappropriate and unnecessary.