Shloka 39
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
करिष्ये जीविते यत्नं यावद् युक्त्या प्रतिग्रहात् | “तथापि मुझ-जैसे बुद्धिमानूको घबराना नहीं चाहिये। अतः: जहाँतक युक्ति काम देगी, परस्पर सहयोगका आदान-प्रदान करके मैं जीवन-रक्षाके लिये प्रयत्न करूँगा ।।
kariṣye jīvite yatnaṁ yāvad yuktyā pratigrahāt |
قال بهيشما: «ما دام التعقّل السديد لا يزال ممكنًا، فسأسعى إلى صون الحياة بقبول العون المتبادل وبذله. فإن الرجل الحكيم—الموهوب بالبصيرة والمتمرّس في نيتِي-شاسترا، علم السياسة والسلوك القويم—لا يغرق حتى إذا داهمته نازلة عظيمة مروّعة؛ بل يجتهد ليفلت منها.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even in severe adversity, a truly wise person does not collapse into despair; using yukti (sound reasoning) and appropriate means—including mutual assistance—he continues to strive for protection of life and a way out of danger.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and nīti. Here he emphasizes practical wisdom: when threatened by calamity, one should employ reasoned strategy and reciprocal support to safeguard life rather than surrender to fear.