Shloka 5
Kāpavya-carita (कापव्यचरित) — Reforming Dasyus through Regulated Rāja-Dharma
आकाड़क्षन्नात्मनो राज्यं राज्ये स्थितिमकोपयन् । अदत्तमेवाददीत दातुर्वित्तं ममेति च,जो अपने राज्यको बनाये रखना चाहे, उस राजाको उचित है कि वह राज्यकी व्यवस्थाका बिगाड़ न करते हुए ब्राह्मण आदि प्रजाकी रक्षाके उद्देश्यसे ही राज्यके धनियोंका धन मेरा ही है, ऐसा समझकर उनके दिये बिना भी बलपूर्वक ले ले
Ākāṅkṣann ātmano rājyaṃ rājye sthitim akopayan | adattam evādadīta dātur vittaṃ mameti ca ||
قال بهيشما: «إنّ الملك الذي يريد صون مملكته لا ينبغي له أن يخلخل النظام القائم للحكم؛ غير أنّه، حمايةً للرعيّة—كالبرهمة وسائر الناس—يجوز له أن يعدّ أموال الأغنياء من حقّ المملكة (“هي لي”) فيأخذها وإن لم تُعْطَ طوعًا. وإنما تُسوَّغ الجباية القسرية بوصفها واجبًا للحماية وإقامة الاستقرار، لا طمعًا شخصيًّا ولا ظلمًا اعتباطيًّا.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s right to collect or even forcibly requisition wealth is ethically grounded only in rajadharma—maintaining stability and protecting the people. It must not ‘disturb the order’ (sthitim akopayan) and must be aimed at public protection rather than personal desire.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises Yudhishthira on practical governance: when the welfare and protection of the subjects require resources, the king may treat the wealth of the rich as belonging to the realm and take it even if not voluntarily offered—provided he preserves administrative order and acts for protection.