Shloka 13
Gautama–Yama Saṃvāda: Mātṛ-Pitṛ-Ṛṇa (Debt to Parents) and Śubha-Loka Attainment
हिमवान् वा महाशैल: समुद्रो वा महोदधि: । महत्त्वान्नान्वपद्येतां नभसो वान्तरं तथा,“महान् पर्वत हिमालय अथवा अगाध जलराशि समुद्र अपनी विशालताके द्वारा आशाकी समानता नहीं कर सकते। तपस्यामें श्रेष्ठ तपोधनो! जैसे आकाशका कहीं अन्त नहीं है, उसी प्रकार मैं आशाका अन्त नहीं पा सका हूँ। आपको तो सब कुछ मालूम ही है; क्योंकि तपोधन मुनि सर्वज्ञ होते हैं
himavān vā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ | mahattvān nānvapadyetāṃ nabhaso vāntaraṃ tathā ||
قال بهيشما: «سواء أكان هِمَوان، ذلك الجبل العظيم، أم كان البحرَ، ذلك الخزّان الهائل للمياه—فإن عِظَمَهما لا يبلُغ مِثلَ الأمل. وكما أنّ السماء لا يُدرَك لها منتهى، كذلك لم أستطع أن أجد نهايةً للأمل. وأنت، يا أفضلَ الزهّاد، تعلم هذا حقّ العلم، إذ يُقال إن الحكماءَ المملوئين بالتقشّف عارفون بكل شيء.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Hope/desire (āśā) is portrayed as effectively limitless—greater in its reach than even the vastness of mountains, oceans, or the sky. The ethical implication is a warning: unless restrained by discernment and contentment, longing keeps expanding and cannot be ‘filled’ by external magnitude.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhīṣma addresses an ascetic interlocutor and uses cosmic comparisons (Himālaya, ocean, sky) to emphasize that the end of hope cannot be found, acknowledging the sage’s superior insight.