Shloka 46
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
(अन्यत्रोपनता हापत् पुरुषं तोषयत्युत । तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ।।) दूसरोंपर पड़ी हुई आपत्ति मूर्ख मनुष्यको संतोष प्रदान करती है। वह समझता है कि मैं उस संकटमें नहीं पड़ा हूँ। इस भेददृष्टिके कारण ही उसे कभी शान्ति नहीं मिलती ।। अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च । पश्य बुद्धया मनुष्याणां राजन्नापदमात्मन:,राजन! दूसरोंके भी धन और सुहृद् नष्ट होते हैं; अतः तुम बुद्धिसे विचारकर देखो कि दूसरे मनुष्योंके समान ही तुम्हारी अपनी आपत्ति भी है
anyatropanatā hāpat puruṣaṃ toṣayaty uta | tena śāntiṃ na labhate nāham eveti kāraṇāt || anyeṣām api naśyanti suhṛdaś ca dhanāni ca | paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājan āpadam ātmanaḥ ||
قال بهيشما: «إن المصيبة إذا وقعت بغيره قد تمنح الأحمق نوعًا من الرضا، لأنه يقول في نفسه: “لستُ أنا الواقع في تلك الشدة.” ولكن بسبب هذا الإحساس بالفصل والمقارنة لا ينال السلام قط. يا أيها الملك، إن أموال الآخرين وأصدقاءهم الأحباء تُفنى كذلك؛ فتبصّر بعقل صافٍ، وانظر أن شدّتك أنت أيضًا من طبيعة شدائد سائر البشر.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Taking comfort in another’s misfortune (‘it is not happening to me’) is a mark of delusion and becomes an obstacle to peace. True calm arises from discernment that adversity is a common human condition, which fosters humility and compassion rather than comparison.
In the Shanti Parva instruction, Bhishma counsels the grieving king (Yudhishthira) to reflect wisely on suffering: others too lose wealth and loved ones, so one should view one’s own calamity as part of the shared lot of humanity and thereby steady the mind.