Shloka 1
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
ऑपन--माजर बक। अप ऋाय ग>र्योधिकशततमो< ध्याय: शत्रुको वशमें करनेके लिये राजाको किस नीतिसे काम लेना चाहिये और दुष्टोंको कैसे पहचानना चाहिये--इसके विषयमें इन्द्र और बृहस्पतिका संवाद युधिछिर उवाच कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव । आदी वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca | kathaṁ mṛdau kathaṁ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthiva | ādau varteta nṛpatis tan me brūhi pitāmaha ||
قال يودهيشثيرا: «يا جدّي، أيها الملك! أخبرني: إذا كان للعدو سندٌ عظيم وقوةٌ طاغية، فكيف ينبغي للحاكم أن يبدأ سياسته معه—إن كان ذلك العدو ليّن الطبع، وكيف إن كان شديداً غليظاً مهاجِماً؟ علّمني ما يليق أن يكون أول مسلكٍ من مسالك سياسة الملك في كلتا الحالتين.»
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a rājadharma problem: a king must tailor his initial policy to an opponent’s temperament (gentle vs. harsh) while also weighing the opponent’s power base (mahāpakṣa). It introduces the ethical-political principle that prudent governance adapts means to circumstances rather than applying one rigid approach.
In Śānti Parva, Yudhiṣṭhira seeks instruction from Bhīṣma on kingship and moral governance. Here he asks Bhīṣma to explain how a ruler should begin dealing with a strongly supported enemy, distinguishing between an enemy who is mild and one who is severe.