Shloka 3
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
उपायधर्मान् वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयो: । निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिन:,युधिष्ठिर! अब मैं अर्थसिद्धिके साधनभूत धर्मोंका वर्णन करूँगा। यदि डाकू और लुटेरे अर्थ और धर्मकी मर्यादा तोड़ने लगें, तब उनके विनाशके लिये वेदोंमें जो साधन बताया गया है, उसका वर्णन आरम्भ करता हूँ। तुम समस्त कार्योकी सिद्धिके लिये उन उपायोंको मुझसे सुनो
upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ | nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ ||
قال بيشما: «سأصفُ الشرائع العملية—وهي وسائل مجرَّبة يُؤمَن بها تحصيل الأَرثا (الثراء والمنفعة) والدارما (الاستقامة) معًا. فإذا ما نبذ اللصوص وقطاع الطرق، وقد انفلتوا من كل قيد، حدود الأَرثا والدارما وصاروا مُغيرين على السابلة، بدأتُ أُبيّن التدابير التي تُجيزها الفيدا لكبحهم وإهلاكهم. فاسمع مني تلك الحيل الرشيدة التي تُفضي إلى النجاح في كل شأن.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma frames governance as the protection of both artha (public welfare and stability) and dharma (moral-legal order), and introduces ‘upāya-dharma’—practical, result-tested measures that a ruler may employ, including sanctioned force, to restrain lawless disruptors.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira receives instruction from Bhīṣma on kingship and policy. Here Bhīṣma begins a section on pragmatic statecraft: how to deal with bandits and social predators who violate the bounds of dharma and artha.