Shloka 16
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
परेषामुपसर्पाणं प्रतिषेधस्तथा भवेत् । आकाशात् तु वनाभ्याशं मन्यन्ते गुणवत्तरम्,उस स्थानपर शत्रुओंके आक्रमणको रोकनेके लिये सुविधा होनी चाहिये। युद्धकुशल पुरुष सेनाकी छावनी डालनेके लिये खुले मैदानकी अपेक्षा अनेक गुणोंके कारण जंगलके निकटवर्ती स्थानको अधिक लाभदायक मानते हैं। उस वनके समीप ही सेनाका पड़ाव डालना चाहिये
bhīṣma uvāca | pareṣām upasarpāṇaṁ pratiṣedhas tathā bhavet | ākāśāt tu vanābhyāśaṁ manyante guṇavattaram |
قال بهيشما: وينبغي كذلك أن تتوافر الوسائل لصدّ اقتراب العدو. فالموضع القريب من الغابة يُعَدّ أنفع من الفضاء المكشوف، لما فيه من مزايا استراتيجية كثيرة—وخاصة القدرة على كبح الهجمات المعادية. لذلك ينبغي أن يُنصَب معسكر الجيش قريبًا من الأحراج.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should choose positions that enable effective defense: the camp must be placed where the enemy’s approach can be checked, and forest-adjacent terrain is often superior to open ground because it provides multiple tactical advantages.
In Shanti Parva’s instruction on kingship and governance, Bhishma advises on practical military arrangements, explaining why experienced warriors prefer camping near a forest rather than in an exposed open area.