Shloka 52
भीमसेनस्य कौरवसुतवधः तथा श्रुतर्वावधः
Slaying of Kaurava princes and the fall of Śrutarvā
राजन् बलेन द्वयड्रेन त्यक्त्वा जीवितमात्मन: । आत्मना पज्चमो<्युद्धयं पाउ्चालस्य बलेन ह,आपकी सेनाके अधिकांश योद्धाओंका मुख उदास हो गया। उन सबके आयुध नष्ट हो गये थे और वे चारों ओरसे घिर गये थे। राजन! उन सबकी वैसी अवस्था देख मैं जीवनका मोह छोड़कर अन्य चार महारथियोंको साथ ले हाथी और घोड़े दो अंगोंवाली सेनासे मिलकर धृष्टद्युम्नकी सेनाके साथ युद्ध करने लगा
sañjaya uvāca | rājan balena dvyaṅgena tyaktvā jīvitam ātmanaḥ | ātmanā pañcamo 'bhyuddhyaṃ pāñcālasya balena ha |
قال سنجيا: يا أيها الملك، بعدما طرحتُ عني الهمّ على حياتي، دخلتُ القتال—خامساً مع أربعةٍ من المَهارَثيين—ضد جيش البانچالا، وإن كانت قوتنا لا تتألف إلا من «جناحين» (الفيلة والخيالة). وإذ رأيتُ أكثر رجالك مكتئبين، وقد تحطمت أسلحتهم وأُحيط بهم من كل جانب، ولجتُ المعركة بعزمٍ قدّم الواجب والولاء على حفظ النفس.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a warrior’s ethic of duty and steadfastness: when one’s side is demoralized, disarmed, and surrounded, the response praised here is resolve—renouncing attachment to personal safety and acting in loyalty to one’s charge, even against superior forces.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that, seeing the Kaurava fighters overwhelmed and dispirited, he personally entered the fray as the fifth among four other great chariot-warriors, fighting the Pāñcāla forces with a reduced ‘two-limbed’ contingent (elephants and horses).