Shloka 11
Aśvatthāmā’s Buddhi-Doctrine and Nocturnal Incursion Resolve (अश्वत्थाम्नः बुद्धिविचारः सौप्तिकसंकल्पश्च)
अन्यया यौवने मर्त्यों बुद्धथया भवति मोहित: । मध्येडन्यया जरायां तु सो<न्यां रोचयते मतिम्,“मनुष्य जवानीमें किसी और ही प्रकारकी बुद्धिसे मोहित होता है, मध्यम अवस्थामें दूसरी ही बुद्धिसे वह प्रभावित होता है; किंतु वृद्धावस्थामें उसे अन्य प्रकारकी ही बुद्धि अच्छी लगने लगती है
anyayā yauvane martyo buddhayā bhavati mohitaḥ | madhye 'nyayā jarāyāṃ tu so 'nyāṃ rocayate matim ||
قال سنجيا: إنّ الإنسان الفاني في حداثته يُفتَن بنوعٍ من الفهم؛ وفي منتصف العمر تُحرّكه صورةٌ أخرى من الإدراك؛ أمّا في الشيخوخة فيميل إلى إقرار حكمٍ مغايرٍ بعد ذلك. وهكذا تتبدّل ميول النفس بتبدّل السنّ، وما يُسمّى «صوابًا» أو «مرغوبًا» كثيرًا ما تلونه مرحلةُ الحياة أكثر مما يثبته تمييزٌ راسخ.
संजय उवाच
Educational Q&A
Human judgment is not fixed: youth, mid-life, and old age each tend to favor different kinds of thinking and desires. The verse cautions that what feels convincing may be shaped by age-based impulses, so one should seek steadier discernment rather than be led by shifting preferences.
In the Sauptika Parva context, Sañjaya is describing patterns of human mentality and motivation. He generalizes about how people’s ‘buddhi’ and ‘mati’ change across life stages, framing the moral-psychological background against which decisions and actions in the aftermath of war are understood.