Shloka 5
Rudra’s Omitted Share in the Yajña (रुद्रभागानुपपत्तिः — यज्ञोपाख्यानम्)
जब देवताओंने यज्ञमें उनका कोई भाग नियत नहीं किया, तब व्याप्रचर्मधारी भगवान् शिवने उनके दमनके लिये साधन जुटानेकी इच्छा रखकर सबसे पहले धनुषकी सृष्टि की ।। लोकयज्ञः क्रियायज्ञो गृहयज्ञ: सनातन: । पजञ्चभूतनृयज्ञश्न जज्ञे सर्वमिदं जगत्,लोकयज्ञ, क्रियायज्ञ, सनातन गृहयज्ञ, पंचभूतयज्ञ और मनुष्ययज्ञ--ये पाँच प्रकारके यज्ञ हैं। इन्हींसे यह सम्पूर्ण जगत् उत्पन्न होता है
vaiśampāyana uvāca | yadā devatābhir yajñe teṣāṃ na kaścid bhāgo niyataḥ, tadā vyāghracarmadharī bhagavān śivaḥ teṣāṃ damanāya sādhanāni saṃbhartum icchan prathamaṃ dhanur asṛjat || lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ | pañcabhūtayajño manuṣyayajñaś ca—ete pañca yajñāḥ | etebhya eva sarvam idaṃ jagaj jajñe ||
قال فايشَمبايانا: لما لم يخصّص الآلهة لهم نصيبًا في القربان، فإن الربّ المبارك شِيفا—المتوشّح بجلد نمر—وقد أراد أن يجمع وسائل قهرهم، أوجد القوس أولًا. وللقربان خمسة أنواع: قربان لخير العالم، وقربان يقوم على الفعل الطقسي المأمور به، وقربان البيت الدائم، وقربان موجَّه إلى العناصر العظمى الخمسة، وقربان مقدَّم للبشر. ومن هذه الواجبات القربانية يُقال إن هذا العالم كلَّه قد نشأ.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage links cosmic and social order to properly performed and properly shared sacrificial duties. When rightful shares are denied, disorder arises and corrective power (symbolized by Śiva creating the bow) becomes necessary; thus dharma includes both sustaining rites/service and just restraint.
Vaiśampāyana describes a situation where certain beings are denied a sacrificial share by the gods; in response, Śiva, preparing to subdue them, creates the bow as an instrument of control. The text then enumerates five forms of yajña to frame sacrifice as the foundation of the world’s functioning.