Shloka 8
(ततस्तु तौ वै पुरुषप्रवीरी राजन् वरौ सर्वधनुर्धराणाम् । त्यक्त्वा55त्मदेहौ समरे5तिघोरे प्राप्तश्रमौ शत्रुदुरासदौ हि ।। दृष्टवा तु तौ संयति सम्प्रयुक्तौ परस्परं छिद्रनिविष्टदृष्टी । देवर्षिगन्धर्वगणा: सयक्षा: संतुष्टवुस्ती पितरश्न हृष्टा: ।॥।) राजन! सम्पूर्ण धनुर्धारियोंमें श्रेष्ठ वे दोनों नरवीर उस भयानक समरमें अपने शरीरोंका मोह छोड़कर बड़ा भारी परिश्रम कर रहे थे, वे दोनों ही शत्रुओंके लिये दुर्जय थे। युद्धमें तत्पर होकर एक-दूसरेके छिद्रोंकी ओर दृष्टि रखनेवाले उन दोनों वीरोंको देखकर देवता, ऋषि, गन्धर्व, यक्ष और पितर सभी हर्षमें भरकर उनकी प्रशंसा करने लगे। तौ संदधानावनिशं च राजन् समस्यन्तौ चापि शराननेकान् | संदर्शयेतां युधि मार्गान् विचित्रान् धनुर्धरी तौ विविधै कृतास्त्रै:,राजन! निरन्तर अनेकानेक बाणोंका संधान और प्रहार करते हुए वे दोनों धनुर्थर वीर सिद्ध किये हुए विविध अस्त्रोंद्वारा युद्धमें अद्भुत पैंतरे दिखाने लगे
sañjaya uvāca |
tatastu tau vai puruṣapravīrau rājan varau sarvadhanurdharāṇām |
tyaktvātmadehau samare'tighore prāptaśramau śatrudurāsadau hi ||
dṛṣṭvā tu tau saṃyati samprayuktau parasparaṃ chidraniviṣṭadṛṣṭī |
devarṣigandharvagaṇāḥ sayakṣāḥ santuṣṭuvus te pitaras ca hṛṣṭāḥ ||
tau sandadhānāv aniśaṃ ca rājan samasyantau cāpi śarān anekān |
sandarśayetāṃ yudhi mārgān vicitrān dhanurdharī tau vividhaiḥ kṛtāstraiḥ ||
قال سانجيا: «ثمّ، أيها الملك، إنّ هذين البطلين من خيرة الرجال—وهما أفضل الرماة جميعًا—قد طرحا التعلّق بأجسادهما في تلك المعركة المروّعة غايةَ الرَّوعة، وبذلا جهدًا عظيمًا في القتال. حقًّا، كان كلاهما عسيرَ المنال على الأعداء. ولمّا رأتهم الجموعُ متشابكين في الوغى، وكلٌّ منهما يحدّق في ثغرات خصمه (مواضع ضعفه)، أخذت أفواجُ الآلهة والريشي (الحكماء) والغاندهرفا، ومعهم الياكشا، تمدحهم بفرح؛ وابتهجت كذلك أرواحُ الأسلاف (الپِتْر). ويا أيها الملك، إذ كانا يركّبان السهام على القوس بلا انقطاع ويطلقانها في وابلٍ لا يُحصى، أظهر هذان الراميان—المتقنان لأسلحةٍ كثيرةٍ مُحكَمة—مناوراتٍ عجيبة ومسالكَ تكتيكيةً متنوّعة في ساحة القتال.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a warrior-ethic: steadfast focus, mastery of skill, and a kind of disciplined detachment—‘abandoning attachment to the body’—in the performance of one’s duty. It also frames heroic effort as something witnessed and evaluated by a wider moral-cosmic audience (gods, seers, ancestors), implying that conduct in war is not merely physical but ethically significant.
Sañjaya describes two supreme archers engaged in a fierce duel. They relentlessly fit and release volleys of arrows, each watching for the other’s vulnerabilities, while celestial beings and the ancestors look on with joy and praise at their extraordinary martial display and tactical manoeuvres.