Shloka 12
अरीन् विशोकाभिनिरीक्ष्य सर्वतो मनस्तु चिन्ता प्रदुनोति मे भृशम् । राजा55तुरो नागमद् यत् किरीटी बहूनि दुःखान्यभियातो5स्मि सूत,“विशोक! सम्पूर्ण दिशाओंमें शत्रुओंको देखकर उठी हुई चिन्ता मेरे हृदयको अत्यन्त संतप्त कर रही है; क्योंकि राजा युधिष्ठिर बाणोंके आघातसे पीड़ित हैं और किरीटधारी अर्जुन अभीतक उनका समाचार लेकर लौटे नहीं। सूत! इन सब कारणोंसे मुझे बहुत दुःख हो रहा है
sañjaya uvāca | arīn viśokābhinirīkṣya sarvato manas tu cintā pradunoti me bhṛśam | rājāturo nāgamad yat kirīṭī bahūni duḥkhāny abhiyāto 'smi sūta ||
قال سنجيا: «يا سوتا، إنّي حين أنظر في كلّ جهة وأرى الأعداء من كل صوب، لا أستطيع نظرةً بلا حزن—فالهمّ يلهب عقلي لهيبًا شديدًا. إنّ الملك يودهيشثيرا مجروح بضربات السهام، وأرجونا ذو التاج (كِرِيطِي) لم يعد بعدُ بخبرٍ عنه. ولهذه الأسباب كلّها تغمرني أحزان كثيرة.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical weight of war: even observers and loyal attendants are consumed by anxiety when leaders are harmed and information is uncertain. It underscores how responsibility and concern for others can intensify mental suffering, and how the fog of battle makes clear judgment difficult.
Sañjaya reports being deeply distressed after surveying the battlefield. He notes that Yudhiṣṭhira has been struck by arrows and that Arjuna (called Kirīṭī) has not yet returned with news, causing Sañjaya to be overwhelmed by sorrow.