Adhyaya 67
कर्णवधप्रसङ्गः / The Context of Karṇa’s Fall (Krishna’s Dharmic Recollection and the Decisive Astra)
Upa-parva: Karṇa-vadha (The Fall of Karṇa) Episode
Saṃjaya narrates a critical sequence in which Vāsudeva (Kṛṣṇa), stationed on the chariot, addresses Karṇa (Rādheya) with an ethical recollection: he notes Karṇa’s present invocation of dharma and contrasts it with Karṇa’s earlier conduct in the sabhā—especially the public crisis involving Draupadī and the dice-game dynamics where Yudhiṣṭhira was outplayed by Śakuni. This discourse functions as a moral audit, implying karmic continuity rather than isolated wartime ethics. The narrative then shifts to technical martial exchange: Karṇa deploys Brahmāstra; Arjuna counters and releases a fire-associated weapon, which Karṇa suppresses with Varuṇa’s power, creating clouded darkness; Arjuna dispels it via Vāyavya. Arjuna then severs Karṇa’s banner, symbolically collapsing prestige and morale. Preparing for finality, Arjuna draws a supreme, mantra-empowered arrow, affirming truth and earned merit (tapas, guru-toṣa, iṣṭa, śruta) as warrant for efficacy. The arrow is released, described with cosmic and destructive imagery, culminating in Karṇa’s fall; his radiance departs upward, allied forces respond with audible reactions, and the Kuru side retreats in fear and disarray, marking a pivotal psychological and strategic shift.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न और व्यथा के उत्तर में अर्जुन बताता है कि अब तक कर्ण-वध क्यों न हो सका—क्योंकि मार्ग में द्रोणपुत्र अश्वत्थामा संशप्तकों सहित वज्र-दीवार बनकर खड़ा रहा और उसे रोकता रहा। → अर्जुन युद्ध-चित्र खींचता है: मेघ-गर्जन-सा उसका रथ, सामने समस्त कौरव-सेना, और फिर द्रोणपुत्र का तना हुआ धनुष—केवल प्रत्यंचा सहित—जिससे वह पाँच तीक्ष्ण बाणों से अर्जुन और वासुदेव तक को बेधता है। अर्जुन स्वीकार करता है कि सृञ्जयों में कोई अन्य योद्धा नहीं जो आज कर्ण के विचित्र अस्त्र-प्रहार को सह सके; इसलिए निर्णायक भार उसी पर है। → अर्जुन रणभूमि में युधिष्ठिर को ललकार-सा आश्वासन देता है—‘आइए, देखिए, आज मैं सूतपुत्र के विरुद्ध विजय के लिए युद्ध करूँगा’; और प्रतिज्ञा करता है कि यदि आज कर्ण को (उसके बान्धवों सहित, युद्धरत अवस्था में) न मार सका तो वह अपने जीवन/प्रतिष्ठा का परित्याग करने को भी प्रस्तुत है। → वह अपनी युद्ध-व्यवस्था घोषित करता है—सात्यकि और धृष्टद्युम्न को चक्ररक्षक, तथा युधामन्यु और उत्तमौजा को पृष्ठ-रक्षक नियुक्त कर—और संकेत देता है कि अब उसका रथ सीधे कर्ण की ओर बढ़ेगा, बीच के अवरोधों को तोड़ता हुआ। → अर्जुन की प्रतिज्ञा के साथ अध्याय वहीं थम जाता है—अब प्रश्न यह है कि क्या वह द्रोणपुत्र/संशप्तकों की रोक को पार कर कर्ण तक पहुँच पाएगा, या प्रतिज्ञा ही उसके लिए अग्नि-परीक्षा बन जाएगी।
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अप्-#-र- जा सप्तषष्टितमो< ध्याय: अर्जुनका युधिष्ठिरसे अबतक कर्णको न मार सकनेका कारण बताते हुए उसे मारनेके लिये प्रतिज्ञा करना संजय उवाच तद् धर्मशीलस्य वचो निशम्य राज्ञ: क्रुद्धस्यातिरथो महात्मा । उवाच दुर्धर्षमदीनसत्त्व॑ युधिष्ठिरं जिष्णुरनन्तवीर्य:
قال سنجيا: أيها الملك، لما سمع أرجونا العظيمُ النفس—وهو أَتِيرَثَةٌ لا نظير له، لا يُقهر، ثابتُ الجَنان، ذو بأسٍ لا نهاية له—كلامَ الملكِ التقيّ الذي نطق به في غضب، أجاب يودهيشثيرا، الملكَ السخيَّ الصدر العسيرَ الغلبة، على هذا النحو.
Verse 2
अजुन उवाच संशप्तकैर्युध्यमानस्य मेडद्य सेनाग्रयायी कुरुसैन्येषु राजन । आशीविषाभान् खगमान् प्रमुज्चन् द्रौणि: पुरस्तात् सहसाभ्यतिष्ठत्
قال أرجونا: «أيها الملك، بينما كنتُ أقاتل السَّمْشَپْتَكَة، إذا بأشڤتّھامَن—ابنِ درونا وقائدِ مقدّمة جيش الكورو—يقف فجأة أمامي. وكان يطلق سهامًا مروّعة كالأفاعي السامّة، ويواجهني مواجهةً مباشرة.»
Verse 3
दृष्टवा रथं मेघरवं ममैव समस्तसेना च रणे< भ्यतिष्ठत् । तेषामहं पठ्च शतानि हत्वा ततो द्रौणिमगमं पार्थिवाग्रय
قال أرجونا: «لما رأت جموعُ الكورو عَرَبتي وهي تُدَوّي دويًّا عميقًا كالرعد في سحاب المطر، ثبتتْ كلُّ جيوشهم في ساحة القتال. ثم إني قتلتُ من رجالهم خمسَمائةَ بطل، وبعدها تقدّمتُ لأهاجم ابنَ المُعلّم—ابنَ درونا. يا أكرمَ الملوك، يا جوهرةَ التيجان بين الحكّام!»
Verse 4
स मां समासाद्य नरेन्द्र यत्तः समभ्ययात् सिंहमिव डिपेन्द्र: । अकार्षीच्च रथिनामुज्जिहीर्षा महाराज वध्यतां कौरवाणाम्
قال أرجونا: «أيها الملك، لما دنا مني وهو متوثّبٌ للنصر، اندفع نحوي اندفاعًا مباشرًا—كفيلٍ عظيمٍ يهجم على أسد. وأيها الملك الجليل، إنما فعل ذلك بعزمٍ على إنقاذ فرسان العجلات من الكورافا الذين كانوا يُقتلون.»
Verse 5
ततो रणे भारत दुष्प्रकम्प्य आचार्यपुत्र: प्रवर: कुरूणाम् । मार्मर्दयामास शितै: पृषत्कै- जनार्दनं चैव विषाग्निकल्पै:
ثم في تلك المعركة، يا بهاراتا، شرع أبرزُ الكورو—ابنُ الآتشاريّا، الذي لا يُزعزع—يُمعن في إيذائي وإيذاء جناردانا بسهامٍ حادّةٍ مروّعة، كأنها سمٌّ ونار.
Verse 6
अष्टागवामष्ट शतानि बाणान् मया प्रयुद्धस्य वहन्ति तस्य । तांस्तेन मुक्तानहमस्य बाणै- व्यनाशयं वायुरिवा भ्रजालम्
قال أرجونا: «في غمرة القتال أطلق نحوي ثمانمائة سهم—سريعة كأنما تحملها ثمانية جياد. غير أن تلك النبال التي أرسلها حطّمتُها بسهامي، كما تُبدّد الريحُ كتلةً من الضياء المتّقد.»
Verse 7
मेरे साथ युद्ध करते समय अश्वत्थामाके लिये आठ-आठ बैलोंसे जुते हुए आठ छकड़े सैकड़ों-हजारों बाण ढोते रहते थे। उसके चलाये हुए उन सभी बाणोंको मैंने अपने बाणोंसे मारकर उसी तरह नष्ट कर दिया, जैसे वायु मेघोंके समूहको छिन्न-भिन्न कर देती है ।।
قال أرجونا: «وأثناء قتاله لي كان لأشفَتّھاما ثماني عربات، كل عربةٍ موصولة بثمانية ثيران، تحمل إليه على الدوام مئاتٍ وآلافًا من السهام. ومع ذلك فإن كل سهمٍ أطلقه أسقطتُه ودمّرتُه بسهامي، كما تمزّق الريحُ كُتَلَ السحاب. ثم أرسل بعد ذلك وابلًا آخر: سهامًا لا تُحصى، تُشدّ الأقواس حتى الأذن وتُطلق بقوة التدريب وفنّ السلاح والبأس والجهد، فتهطل كالسحابة السوداء في موسم الأمطار حين تصبّ مياهها.»
Verse 8
नैवाददानं न च संदधानं जानीमहे कतरेणास्यतीति । वामेन वा यदि वा दक्षिणेन स द्रोणपुत्र: समरे पर्यवर्तत्
قال أرجونا: «لم نكن نستطيع حتى أن نميّز متى كان يتناول السهم، ومتى كان يضعه على الوتر، ولا من أي جانب كان يطلقه—أمن اليسار أم من اليمين. وهكذا ظلّ أشفَتّھاما ابنُ درونا يدور في ساحة القتال، ورميُه السريع الذي لا يكلّ يربك إدراكنا وسط فوضى الحرب.»
Verse 9
तस्याततं मण्डलमेव सज्यं प्रदृश्यते कार्मुकं द्रोणसूनो: । सो<विध्यन्मां पञ्चभिद्रोणपुत्र: शितै: शरै: पञ्चभिवईसुदेवम्
Verse 10
अहं हि तं त्रिंशता वजकल्पै: समार्दयं निमिषस्यान्तरेण । क्षणाच्छवावित्समरूपो बभूव समार्दितो मद्विसृष्टे: पृषत्कै:
Arjuna said: “In the space of a single blink, I struck him hard with thirty arrows, each like a thunderbolt. In a moment, wounded by the shafts I released, his form came to resemble a porcupine bristling with quills—an image of how swiftly and relentlessly the battle’s violence can transform a warrior’s body.”
Verse 11
स विक्षरन् रुधिरं सर्वगात्रे रथानीक॑ सूतसूनोर्विवेश । मयाभिभूतान् सैनिकानां प्रबर्हा- नसौ प्रपश्यन् रुधिरप्रदिग्धान्
Bleeding from every limb, he entered the massed chariot-formation of the charioteer’s son (Karna). Seeing the warriors whom I had already overpowered—lying prostrate and smeared with blood—he pressed on, drawn into the grim spectacle of slaughter that the battle’s fury had made inevitable.
Verse 12
तब वह सारे शरीरसे खूनकी धारा बहाता हुआ मेरे द्वारा पीड़ित हुए समस्त सैनिक शिरोमणियोंको खूनसे लथपथ देखकर सूतपुत्र कर्णकी रथसेनामें घुस गया ।।
Then, seeing in the midst of battle his army overwhelmed—its warriors panic-stricken and its horses and elephants in flight—Karna, the charioteer’s son, the crusher of foes, swiftly came toward me, accompanied by fifty foremost chariot-warriors. The scene underscores how a commander responds when his side falters: Karna chooses urgent, forceful intervention to restore momentum, even as the battlefield is drenched in blood and fear.
Verse 13
तान् सूदयित्वाहमपास्य कर्ण द्रष्ट भवन्तं त्वरयाभियात: । सर्वे पज्चाला हाद्विजन्ते सम कर्ण दृष्टवा गाव: केसरिणं यथैव
Having slain those warriors, I left Karṇa aside and hurried here to see you. All the Pāñcāla troops are thrown into agitation on seeing Karṇa—just as cattle panic at the sight of a lion. The line underscores the psychological force of a famed fighter in war: fear spreads through an army not only by weapons but by reputation, and Arjuna’s words frame Karṇa as a terror to the ranks even while Arjuna himself presses on toward his immediate duty of meeting the one he addresses.
Verse 14
मृत्योरास्य॑ व्यात्तमिवाभिपद्य प्रभद्रका: कर्णमासाद्य राजन् । रथांस्तु तान् सप्तशतान् निमग्नां- स्तदा कर्ण: प्राहिणोन्मृत्युसझ
أيها الملك، إنّ البرابهدراكا (Prabhadraka) اندفعوا نحو كارنا (Karna) كأنهم يدخلون فمَ الموتِ المفتوح، فسقطوا في ورطةٍ مهلكة. عندئذٍ أرسل كارنا أولئك السبعمائة من فرسان العجلات—كأنهم قد غاصوا في بحر القتال—مباشرةً إلى عالم الموت.
Verse 15
न चाप्यभूत् क्लान्तमना: स राजन् यावन्नास्मान् दृष्टवान् सूतपुत्र: । श्र॒त्वा तु त्वां तेन दृष्टे समेत- मश्वत्थाम्ना पूर्वतरं क्षतं च
أيها الملك، لم يَفْتُرْ قلبُ ابنِ السائق ما دام لم يَرَنا بعد. ولكن حين سمع أنك لاقيته، وعلم أيضًا أن أشفَتّھاما (Aśvatthāmā) قد جُرح من قبل، اضطرب عزمه واشتدّت حالُ نفسه في خضمّ ما تُنْتِجه الحرب من عواقب.
Verse 16
मन्ये कालमपयानस्य राजन् क्रूरात् कर्णात् तेडहमचिन्त्यकर्मन् । अचिन्त्यकर्मा नरेश्वर! जबतक सूतपुत्रने हमलोगोंको नहीं देखा था
قال أرجونا: «أيها الملك، أرى انسحابك من أمام كارنا (Karna) القاسي في وقته. فقد شهدتُ من قبل في ساحة القتال سلاحَ كارنا العجيب المهيب، يا ابن باندو. وحين سمعتُ أنه قد ثبّت بصره عليك وقاتلك أيضًا—وأن أشفَتّھاما (Aśvatthāmā) كان قد جرحك جرحًا بليغًا قبل ذلك—بدا لي خروجك من أمام كارنا ذي الأفعال القاسية هو السبيل الأَحْوَط. ففي الحرب، إنّ التبصّر الذي يحفظ الملك والقضية هو بذاته صورةٌ من الدارما (dharma).»
Verse 17
न हान्ययोद्धा विद्यते सृञ्जयानां महारथं योउद्य सहेत कर्णम् । पाण्डुनन्दन! मैंने युद्धमें अपने सामने कर्णके इस विचित्र अस्त्रको देखा था। सूंजयोंमें दूसरा कोई ऐसा योद्धा नहीं है, जो आज महारथी कर्णका सामना कर सके ।।
قال أرجونا: «ليس في السِّرِنْجَايَة (Sṛñjaya) اليوم مقاتلٌ آخر يستطيع أن يصمد لكارنا، ذلك المَهارَثا العظيم. يا ابن باندو، لقد رأيتُ في القتال بعيني هذا السلاح العجيب لكارنا. فليقم شَينَيَة ساتْيَكي (Śaineya Sātyaki) وأنا حُرّاسًا؛ وليفعل دِهْرِشْتَدْيُومْنَ (Dhṛṣṭadyumna)—وأنت أيضًا أيها الملك—مثل ذلك.»
Verse 18
रथप्रवीरेण महानुभाव द्विषत्सैन्ये वर्तता दुस्तरेण
قال أرجونا: «أيها النبيل، في جيش العدوّ العسير الاختراق، الذي يقوده أبرع فرسان العجلات، يقف كارنا، ابن السائق—البطل الذي لا يُقهر، سيّدًا بين الراثين. فإن ظهر اليوم في هذه المعركة أمام بصري، لقيتُه في ساحة الوغى وقاتلتُه كما قاتل إندرا (Indra)، حامل الصاعقة (vajra)، فِرِترا (Vṛtra).»
Verse 19
समेत्याहं सपुत्रेण संख्ये वृत्रेण वज्रीव नरेन््द्रमुख्य । योत्स्याम्यहं भारत सूतपुत्र- मस्मिन् संग्रामे यदि वै दृश्यतेडद्य
قال أرجونا: «يا أكرمَ الملوك وأعلاهم! إن أبصرتُ اليوم في هذه المعركة كَرْنَ—ابنَ سائق العربة—فإني سأدنو منه في ساحة القتال وأقاتله كما قاتل إندرا، حاملُ الصاعقة (الفَجْرَة)، فِرِتْرَا. عزمي أن ألقاه مواجهةً وأنازلَه بلا تراجع، إذ إن عدلَ هذه الحرب بات معلّقًا بمقارعةِ رأسِ فرسانِ العجلات في جيش العدو.»
Verse 20
आयाहि पश्याद्य युयुत्समानं मां सूतपुत्रस्य रणे जयाय । महोरगस्येव मुखं प्रपन्ना: प्रभद्रका: कर्णमभिद्रवन्ति
«تعالَ وانظر اليوم: إنني أريد أن أقاتل في ساحة الحرب طلبًا للنصر على ابن سائق العربة. إن رجال البرابهدراكة يندفعون نحو كَرْنَ؛ وبفعلهم ذاك كأنهم وقعوا في فم أفعى عظيمة.»
Verse 21
षट्साहस्रा भारत राजपूुत्रा: स्वर्गाय लोकाय रणे निमग्ना: । कर्ण न चेदद्य निहन्मि राजन् सबान्धवं युध्यमानं प्रसहु
قال أرجونا: «يا أميرَ آلِ بهاراتا، لقد اندفع ستةُ آلافٍ من أبناء الملوك إلى هذه المعركة طلبًا للسماء وللعالم الآخر. لذلك، أيها الملك، إن لم أقتل كَرْنَ اليوم—وأنا أقاتل بعنفٍ حتى لو كان مع ذويه—فسيكون هذا القتلُ الجماعي عبثًا، وتبقى فريضتي في الحرب غيرَ مُؤدّاة.»
Verse 22
प्रतिश्रुत्याकुर्वतो वै गतिर्या कष्टा याता तामहं राजसिंह । भारत! छ: हजार राजकुमार स्वर्गलोकमें जानेके लिये युद्धके सागरमें मग्न हो गये हैं। राजन! राजसिंह! यदि आज मैं बन्धुओंसहित युद्धमें तत्पर हुए कर्णको हठपूर्वक न मार डालूँ तो प्रतिज्ञा करके उसका पालन न करनेवालेको जो दुःखदायी गति प्राप्त होती है
قال أرجونا: «يا أسدَ الملوك، إن المصير الذي ينزل بمن ينقض عهده مصيرٌ أليم؛ ولا أريد أن أقع في مثل تلك الهلكة. يا بهاراتا، لقد غاص ستةُ آلافٍ من الأمراء في بحر الحرب طلبًا للسماء. أيها الملك، يا أسدَ السلاطين، إن لم أقتل اليوم كَرْنَ بعزمٍ لا يلين—وهو قائمٌ للقتال مع ذويه—فسألقى أنا أيضًا النهايةَ الموجعةَ التي تُعدّ لمن ينذر ثم لا يفي. لذلك أستأذنك: امنحني بركتك بالنصر في هذا القتال. إن أبناء دْهْرِتَراشْتْرَا يسعون لابتلاع بهيماسينا؛ وقبل أن يحدث ذلك، سأقتل أولًا كَرْنَ وجيشه وجميع الأعداء.»
Verse 23
सौतिं हनिष्यामि नरेन्द्रसिंह सैन्यं तथा शत्रुगणांश्व सर्वान्
قال أرجونا: «يا أسدَ الملوك! سأقتل كَرْنَ، ابنَ سائق العربة، مع جيشه وجميع جموع الأعداء. اليوم أطلب إذنك—فامنحني بركتك بالنصر في ساحة القتال. إن أبناء دْهْرِتَراشْتْرَا يسعون لإغراق بهيماسينا؛ وقبل أن يحدث ذلك، سأضرب أولًا فأُهلك كَرْنَ وقواته والعدوَّ بأسره.»
Verse 66
इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें युधिष्िरवाक्यविषयक छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
وهكذا تنتهي السورة السادسة والستون من «كارنا بارفا» في «المهابهاراتا» المقدّسة، وهي السورة التي تدور حول كلمات يودهيشثيرا. وهذه الخاتمة تُثبت تمام ذلك القسم، وتُبرز خطاب يودهيشثيرا بوصفه محورًا أخلاقيًا وسرديًا ضمن رواية الحرب الكبرى.
Verse 67
इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि अर्जुनवाक्ये सप्तषष्टितमो5ध्याय:
وهكذا، في «المهابهاراتا» الموقَّرة، ضمن «كارنا بارفا»، في القسم الذي يضمّ كلمات أرجونا، تنتهي السورة السابعة والستون.
Verse 176
युधामन्युश्नोत्तमौजा श्व शूरौ पृष्ठतो मां रक्षतां राजपुत्रौ । राजन! शिनिपौत्र सात्यकि और धृष्टद्युम्न मेरे चक्ररक्षक हों; युधामन्यु और उत्तमौजा --ये दोनों शूरवीर राजकुमार मेरे पृष्ठभागकी रक्षा करें
قال أرجونا: «ليحرس الأميرَان يودھامانيو وأُتَّماوجا—وهما بطلان شرسان—ظهري. أيها الملك، وليكن ساتياكي حفيد شيني، ودهريشتاديومنَة، حُمَاةَ عجلات مركبتي.» وفي زحمة القتال رتّب أرجونا تشكيلًا واقيًا منضبطًا، ووزّع على حلفائه الموثوقين حراسة المواضع الأشدّ عُرضة، لكي يؤدي واجب المحارب دون فوضى ودون خسائر لا ضرورة لها.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of selective dharma: Karṇa’s wartime appeal to righteousness is interrogated against his earlier sabhā participation in harm and humiliation, raising the question of whether dharma can be invoked without prior ethical consistency.
Ethical continuity: actions and speech in moments of power (especially public institutions like the sabhā) generate long-term moral consequence; present claims to virtue are evaluated against historical conduct and its societal impact.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary operates narratively through consequence-imagery (loss of banner, radiance departing, army’s reaction), signaling the didactic point that moral and social order reasserts itself through cumulative causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.