Droṇa-parva Adhyāya 49: Yudhiṣṭhira’s Lament and Strategic Foreboding after Abhimanyu’s Fall
तच्चक्रं भृशमुद्विग्ना: संचिच्छिदुरनेकधा । हवा उसके केशान्तभागको हिला रही थी। उसने अपने हाथमें चक्रनामक उत्तम आयुध उठा रखा था। उस समय उसके शरीर और उस चक्रको--जिसकी ओर दृष्टिपात करना देवताओंके लिये भी अत्यन्त कठिन था--देखकर समस्त भूपालगण अत्यन्त उद्विग्न हो उठे और उन सबने मिलकर उस चक्रके टुकड़े-टुकड़े कर दिये,तथाश्वनरनागानामलंकारैश्व सुप्रभे: । खडगै: सुनिशितै: पीतैनिर्मुक्तिर्भुजगैरिव सुवर्णमय पंखवाले बाणोंसे वहाँकी भूमि भरी हुई थी। रक्तकी धाराओंमें डूबी हुई थी। शूरवीरोंके कुण्डल-मण्डित तेजस्वी मस्तकों, हाथियोंके विचित्र झूलों, पताकाओं, चामरों, हाथीकी पीठपर बिछाये जानेवाले कम्बलों, इधर-उधर पड़े हुए उत्तम वस्त्रों, हाथी, घोड़े और मनुष्योंके चमकीले आभूषणों, केंचुलसे निकले हुए सर्पोके समान पैने और पानीदार खड़गों, भाँति-भाँतिके कटे हुए धनुषों, शक्ति, ऋष्टि, प्रास, कम्पन तथा अन्य नाना प्रकारके आयुधोंसे आच्छादित हुई रणभूमिकी अद्भुत शोभा हो रही थी
tac cakraṁ bhṛśam udvignāḥ saṁcicchidur anekadhā | tathāśvanaranāgānām alaṅkāraiś ca suprabhaiḥ | khaḍgaiḥ suniśitaiḥ pītaiḥ nirmuktir bhujagair iva ||
قال سانجيا: «لمّا رأى الملوك ذلك القُرص، استولى عليهم الفزع وارتجفوا رعبًا، فاجتمعوا وضربوه حتى حطّموه إلى قطعٍ كثيرة. وكان ميدان القتال يلمع لمعانًا غريبًا—منثورًا بحُليّ الخيل والرجال والفيلة المتألّقة، وبسيوفٍ حادّة براقة، كالأفاعي التي خرجت لتوّها من سلاخها».
संजय उवाच
The verse highlights the moral psychology of war: awe and terror can override royal pride, pushing rulers into desperate, collective violence. It also suggests the transience of power—splendid weapons and ornaments quickly become scattered remnants on the battlefield.
Sañjaya describes a moment when a formidable discus (cakra) terrifies the assembled kings, who then unite to break it apart. He then paints the battlefield’s eerie brilliance, littered with ornaments and sharp swords compared to snakes shedding their skins.