Shloka 13
सैन्धवविक्रमवर्णनम् / Description of Jayadratha’s Martial Display
इन्द्रियाणीद्धरियार्थेभ्य: प्रियेभ्य: संनिवर्त्य सः । क्षुत्पिपासातपसह: कृशो धमनिसंततः,अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर, भीमसेन, शिखण्डी, सात्यकि, नकुल-सहदेव, धष्टद्युम्न, विराट, द्रपद, केकय-राजकुमार, रोषमें भरा हुआ धृष्टकेतु तथा मत्स्यदेशीय योद्धा --ये सब-के-सब युद्धस्थलमें आगे बढ़े। अभिमन्युके ताऊ, चाचा तथा मामागण अपनी सेनाको व्यूहद्वारा संगठित करके प्रहार करनेके लिये उद्यत हो अभिमन्युकी रक्षाके लिये उसीके बनाये हुए मार्गसे व्यूहमें जानेके उद्देश्यसे एक साथ दौड़ पड़े प्रिय लगनेवाले विषयोंकी ओरसे सम्पूर्ण इन्द्रियोंको हटाकर भूख-प्यास और धूपका कष्ट सहन करता हुआ जयद्रथ अत्यन्त दुर्बल हो गया। उसके शरीरकी नस-नाड़ियाँ दिखायी देने लगीं
sañjaya uvāca | indriyāṇīddhariyārthebhyaḥ priyebhyaḥ saṃnivartya saḥ | kṣutpipāsātapasahaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ | abhyadravan parīpsanto vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
قال سانجيا: وقد سحب حواسَّه عن موضوعات اللذة المحبوبة والمغرية، واحتمل الجوع والعطش وحرَّ الهجير المحرق. هزل جسده وذبل، وبرزت عروقه، ومع ذلك مضى قُدُمًا. وفي الوقت نفسه اندفع المحاربون—يتلهفون للضرب وقد صُفَّت جموعهم في تشكيلٍ قتالي—مُسرعين إلى الأمام، عازمين على اقتحام الصفوف المنظَّمة.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights indriya-saṃyama (restraint of the senses) and titikṣā (endurance): even amid war, a person can forcibly turn away from pleasurable impulses and bear hardship—showing how inner discipline can be mobilized for a chosen aim, whether noble or misguided.
Sañjaya describes a moment of intense pursuit and attack: warriors, arranged in battle formation, rush forward to strike and penetrate the opposing array. In the same scene, a key figure (understood here as Jayadratha from the accompanying context) is depicted as severely weakened by hunger, thirst, and heat, with veins visible, yet continuing onward.