Shloka 66
Bhagadatta’s Advance, the Saṃśaptaka Challenge, and Arjuna’s Counterstrike (द्रोणपर्व, अध्याय २६)
ततो ध्वनिर्दिरदरथाश्वपार्थिवै- भ॑याद् द्रवद्धिर्जनितो5ति भैरव: । क्षितिं वियद् द्यां विदिशो दिशस्तथा समावृणोत् पार्थिव संयुगे तत:,महाराज! तदनन्तर भयसे भागते हुए हाथी, रथ, घोड़े तथा राजाओंने वहाँ अत्यन्त भयंकर आर्तनाद फैला दिया। उनके उस भयंकर शब्दने युद्धस्थलमें पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग तथा दिशा-विदिशाओंको सब ओरसे आच्छादित कर दिया
tato dhvanir dvirada-rathāśva-pārthivair bhayād dravaddhir janito 'ti bhairavaḥ | kṣitiṁ viyad dyāṁ vidiśo diśas tathā samāvṛṇot pārthiva saṁyuge tataḥ, mahārāja |
قال سَنْجَايَا: «ثمّ لما ولّت الفيلةُ والعرباتُ والخيولُ والملوكُ هاربين من الخوف، ارتفع عُواءٌ مروّعٌ بالغ. وذلك الصوتُ المفزع، أيها الملك، كأنه غشّى ساحة القتال من كل جانب—فغطّى الأرض والسماء والعلوّ، وجميع الجهات وما بين الجهات.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear and disorder in war create a collective moral and psychological collapse: when warriors abandon steadiness, the consequences spread beyond individuals, symbolically ‘covering’ the whole world with panic and lamentation.
Sañjaya reports that, after a turn in the fighting, elephants, chariots, horses, and kings flee in fear, producing a massive, terrifying uproar that seems to fill the entire battlefield and resound through earth, sky, heaven, and all directions.