Shloka 74
देवताओंके ऐसा कहनेपर भगवान् शिवने “तथास्तु” कहकर उनके हितकी इच्छासे गन्धमादन और विन्ध्याचल इन दो पर्वतोंको अपने रथके दो पार्श्ववर्ती ध्वज बनाये। फिर समुद्र और पर्वतोंसहित समूची पृथ्वीको रथ बनाकर नागराज शेषको उस रथका धुरा बनाया। तत्पश्चात् त्रिनेत्रधारी पिनाकपाणि देवाधिदेव महादेवने चन्द्रमा और सूर्य दोनोंको रथके दो पहिये बनाये। एलपत्रके पुत्र और पुष्पदनन््तको जूएकी कीलें बनाया। फिर त्यम्बकने मलयाचलको यूप और तक्षक नागको जूआ बाँधनेकी रस्सी बना लिया || ७०-- ७३ || योक्त्राड्ानि च सत्त्वानि कृत्वा शर्व: प्रतापवान् | वेदान् कृत्वाडथ चतुरश्षतुरश्चवान् महेश्वर:,इसी प्रकार प्रतापी भगवान् महेश्वरने अन्य प्राणियोंको जोते और बागडोर आदिके रूपमें रखकर चारों वेद ही रथके चार घोड़े बना लिये
devatānām evaṃ vacane bhagavān śivaḥ “tathāstu” iti uktvā teṣāṃ hitam abhisandhāya gandhamādanaṃ vindhyācalaṃ ca—etau dvau parvatau—svarathasya pārśvavartinau dhvajau cakāra | tataḥ samudra-parvata-sahitāṃ samagrāṃ pṛthivīṃ rathaṃ kṛtvā nāgarājaṃ śeṣaṃ tasya rathasya dhurāṃ cakāra | tataḥ trinetradhārī pinākapāṇiḥ devādhidevo mahādevaś candramasaṃ sūryaṃ ca rathasya dvau cakrau cakāra | elāpatrasya putraṃ puṣpadantaṃ ca yugasya kīlāv akaron | punas tryambakaḥ malayācalaṃ yūpaṃ cakāra takṣaka-nāgaṃ ca yuga-bandhana-raśmiṃ cakāra | anyāni ca sattvāni yoktrāṇi kṛtvā śarvaḥ pratāpavān mahādevaś caturvedaṃ rathasya caturo ’śvān cakāra |
قال فياسا: لمّا قال الآلهة ذلك، أجاب الربّ شِيفا: «ليكن كذلك»، ومن أجل خيرهم جعل جبلي غندهَمادَنا ووِندهيا رايتين جانبيّتين لعربته. ثمّ اتّخذ الأرض كلّها—ببحارها وجبالها—عربةً، وجعل ملكَ الحيّات شِيشا محورَها. وبعد ذلك جعل المهاديڤا، ذو العيون الثلاث، حامل قوس بيناكا، سيّدَ الآلهة، القمرَ والشمسَ عجلتين لتلك العربة. وعيّن ابنَ إيلابَترا وبوشپَدَنْتَ أوتادًا للنير؛ وجعل تْرْيَمْبَكَ جبلَ مَلايا عمودَ القربان (اليوبا)، وجعل الحيّة تَكْشَكَ حبلًا يربط النير. وعلى هذا النحو رتّب شَرْڤا الجبّار سائر الكائنات أحزمةً ولُجُمًا، وجعل الفيدات الأربع نفسها أربعةَ خيولٍ لعربته—مُصوِّرًا نظامَ الكون قوّةً تحمل الإرادة الإلهية إلى الأمام لخير الآلهة.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The passage presents a cosmic allegory: Śiva’s power is not merely martial but rooted in universal order. By making the Vedas the horses and the cosmos the chariot, the text implies that divine action—especially undertaken for the welfare of others—moves on the strength of sacred knowledge and cosmic harmony (dharma/ṛta).
After the gods speak, Śiva assents (“tathāstu”) and prepares an extraordinary chariot by transforming cosmic elements into its parts: mountains as banners, the earth as the chariot-body, Śeṣa as the axle, the Sun and Moon as wheels, and various beings/figures as fittings—culminating in the four Vedas as the four horses.