Shloka 48
तयो: संवदतोरेवं भीमसेनो<ब्रवीदिदम्,वे दोनों इस प्रकार बातें कर ही रहे थे कि भीमसेन बोल उठे--“महाराज! महामना द्रोणके वधका ऐसा उपाय सुनकर मैंने आपकी सेनामें विचरनेवाले मालवनरेश इन्द्रवर्माके अश्वत्थामानामसे विख्यात गजराजको, जो ऐरावतके समान शक्तिशाली था, युद्धमें पराक्रम करके मार डाला। फिर द्रोणाचार्यके पास जाकर कहा--'ब्रह्मन्! अश्व॒त्थामा मारा गया, अब युद्धसे निवृत्त हो जाइये।” परंतु इन पुरुषप्रवर द्रोणने निश्चय ही मेरी बातपर विश्वास नहीं किया है
tayor saṃvadator evaṃ bhīmaseno 'bravīd idam | “mahārāja! mahāmanā droṇasya vadhakā upāyaṃ śrutvā mayā tava senāyāṃ vicarato mālavarāja indravarmāṇaḥ aśvatthāmā-nāmase vikhyātaḥ gajarājaḥ, ya airāvata-samaḥ śaktimān, yuddhe parākrameṇa hatas tataḥ droṇācārya-samīpaṃ gatvā proktam— ‘brahman! aśvatthāmā hataḥ; idānīṃ yuddhāt nivartasva’ iti | kintu puruṣa-pravaro droṇo mama vacasi niścayena na viśvasiti”
قال سنجيا: وبينما كان الاثنان يتحادثان على هذا النحو، تكلّم بهيماسينا قائلاً: «أيها الملك! لما سمعتُ بالحيلة المقصودة لإهلاك درونا العظيم النفس، قتلتُ في ساحة القتال—بمحض البأس—فيلًا جبارًا، ملكَ الفيلة المشهور باسم “أشفَتّاما”، وهو لإندرافَرما ملكِ مالَفا الذي كان يجول في جيشك، قويًّا كإيرافاتا. ثم مضيتُ إلى دروناآتشاريّا وقلتُ: “أيها البرهمن، لقد قُتل أشفَتّاما؛ فاعتزل القتال الآن.” غير أن ذلك المتقدّم بين الرجال، درونا، لم يصدّق قولي يقينًا.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical tension between battlefield necessity and truthfulness: a tactical statement is crafted to break an invincible warrior’s resolve, showing how war can pressure even righteous agents into morally ambiguous means, and how intention and consequence collide with dharma.
Bhima reports that, to enable Drona’s fall, he killed an elephant named ‘Ashvatthama’ (belonging to Malava king Indravarma) and then told Drona that ‘Ashvatthama is slain,’ urging him to withdraw. Drona, however, does not accept Bhima’s claim as true.