Shloka 44
राजेन्द्र! वे रथोंमें जुते हुए ही चारों ओर सो गये। भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार घोड़े, हाथी और सैनिक भारी थकावटसे युक्त होनेके कारण युद्धसे विरत हो सो गये ।। तत् तथा निद्रया भग्नमबोध॑ प्रास्वपद् भृशम् । कुशलै: शिल्पिभिरन्न्यस्तं पटे चित्रमिवाद्भुतम्,इस प्रकार निद्रासे वेसुध हुआ वह सैन्यसमूह गहरी नींदमें सो रहा था। वह देखनेमें ऐसा जान पड़ता था, मानो किन्हीं कुशल कलाकारोंने पटपर अद्भुत चित्र अंकित कर दिया हो
sañjaya uvāca | rājendra! te rathaiḥ yuktā eva caturdiśaṃ suṣupuḥ | bharataśreṣṭha! evaṃ aśvāḥ hastinaḥ sainikāś ca bhārī-śramayuktāḥ śramāt yuddhāt viratāḥ suṣupuḥ || tat tathā nidrayā bhagnam abodhaṃ prāsvapat bhṛśam | kuśalaiḥ śilpibhir anyastaṃ paṭe citram ivādbhūtam ||
قال سنجيا: يا سيد الملوك، لقد اضطجعوا وناموا من كل جانب، حتى والعربات ما تزال موصولة بالنير. يا خيرَ آلِ بهاراتا، هكذا كفّت الخيلُ والفيلةُ والجنود—وقد سحقتهم وطأةُ الإعياء—عن القتال فناموا. وعلى هذا النحو كان ذلك الجيش، مكسورًا بالنوم غارقًا في اللاوعي، يغطّ في سبات عميق؛ كأنه لوحة عجيبة رُسمت على قماش بأيدي صنّاعٍ مهرة.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even amid the grand apparatus of war—chariots, horses, elephants—human beings and animals remain bound by bodily limits. Exhaustion forces a pause, revealing the fragility beneath martial pride and the inevitability of rest, which momentarily levels victor and vanquished alike.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the forces on the battlefield have stopped fighting due to extreme fatigue and have fallen asleep in all directions, even with chariots still harnessed. The sleeping army appears like a carefully composed painting on cloth.