Shloka 23
अश्मवर्ष स तं॑ घोरं शरवर्षेण वीर्यवान् । दिक्षु विध्वेंसयामास तदद्भुतमिवा भवत्,पिनाकै: करवालैक्षू तोमरप्रासकम्पनै: । नाराचैनिशि तैर्भल्लै: शरैश्षक्रै: परश्वघै: । अयोगुडैर्भिन्दिपालैगोशीषोलूखलैरपि भारत! तत्पश्चात् वे एक-दूसरेपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करने लगे। लोहेके परिघ, शूल, गदा, मुसल, मुद्गर, पिनाक, खड्ग, तोमर, प्रास, कम्पन, तीखे नाराच, भलल, बाण, चक्र, फरसे, लोहेकी गोली, भिन्दिपाल, गोशीर्ष, उलूखल, बड़ी-बड़ी शाखाओंवाले उखाड़े हुए नाना प्रकारके वृक्ष--शमी, पीलु, कदम्ब, चम्पा, इंगुद, बेर, विकसित कोविदार, पलाश, अरिमेद, बड़े-बड़े पाकड़, बरगद और पीपल--इन सबके द्वारा उस महासमरमें वे एक-दूसरेपर चोट करने लगे। नाना प्रकारकी धातुओंसे व्याप्त विशाल पर्वतशिखरोंद्वारा भी वे परस्पर आघात करते थे
sañjaya uvāca |
aśmavarṣaḥ sa taṁ ghoraṁ śaravarṣeṇa vīryavān |
dikṣu vidhvaṁsayām āsa tad adbhutam ivābhavat ||
pinākaiḥ karavālaiś ca tomaraprāsakampanaiḥ |
nārācai niśitaiḥ bhallaiḥ śaraiḥ śakraiḥ paraśvadhaiḥ |
ayoguḍair bhindipālair gośīrṣolūkhalair api ||
قال سنجيا: إنّ ذلك المحاربَ الجسور حطّم وابلَ الحجارة المروّع بوابلٍ مضادّ من السهام، فبعثره في كل الجهات—وكان منظرًا يبعث على الدهشة. ثم أخذوا يمطر بعضُهم بعضًا بتشكيلة مُحيّرة من الأسلحة: الأقواس والسيوف والرماح والحراب والمقذوفات الثقيلة؛ والناراجا الحادّة، والبهلّا، والسهام؛ والأقراص والفؤوس؛ وكرات الحديد، والبهنديبالا، ومقذوفات الغوشيرصا، بل وحتى قذائف تُرمى كالمِهراس. وهكذا، في تلك المعركة العظمى، تضاربوا بكل صنف من السلاح، إذ طغى اندفاع الحرب على كل كبح، وصار الميدان مسرحًا لعنف لا ينقطع.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how, once war escalates, ingenuity and strength can eclipse restraint: even extraordinary skill (countering a stone-hail with arrows) serves the machinery of destruction. It implicitly warns that valor without ethical containment turns the battlefield into a spectacle of relentless harm.
Sañjaya describes a fierce exchange in which a terrifying shower of stones is broken apart by a powerful counter‑shower of arrows. After that, the fighters bombard each other with many kinds of weapons—standard arms like swords and spears as well as heavy missiles and improvised projectiles—intensifying the chaos of the battle.