Shloka 90
अध्याय १४८ — कर्णप्रभावः, धृष्टद्युम्नस्य विरथता, तथा घटोत्कच-आह्वानम्
Chapter 148: Karṇa’s Pressure, Dhṛṣṭadyumna Unhorsed, and the Summoning of Ghaṭotkaca
हस्तिनश्ष हतारोहा दारिताड़ा: सहस्रश: । स्वान्यनीकानि मृद्नन्त आर्तनादा: प्रदुद्रुवु:,राजन! जिनके सवार मार डाले गये थे और समस्त अंग बाणोंसे विदीर्ण हो रहे थे, वे आपके योद्धाओंके वेगवान् और मदमत्त सहस्रों हाथी समरभूमिमें अपनी ही सेनाओंको रौंदते और आर्तनाद करते हुए जोर-जोरसे भागने लगे
sañjaya uvāca | hastinaś ca hatārohā dāritāṅgāḥ sahasraśaḥ | svāny anīkāni mṛdnanta ārtanādāḥ pradudruvuḥ ||
قال سنجيا: أيها الملك، إن آلاف فيلة الحرب لديك—وقد قُتل ركّابها ومُزِّقت أجسادها وثُقبت بالسهام—قد استبدّ بها الهلع. فكانت تُطلق صرخاتٍ موجعة وتندفع عبر ساحة القتال، ساحقةً حتى صفوفها هي. وهكذا يتبيّن أنه حين تنهار الضوابط تحت وطأة العنف، تتحول أدوات الحرب إلى قوة عمياء لا تميّز بين صديق وعدو، فتضاعف العذاب فوق ما قصدته النفوس.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical fallout of war: once fear and pain overwhelm control, even one’s own forces can become sources of harm. It underscores the fragility of order (niyama) in violence and how suffering spreads beyond deliberate targets.
After their riders are killed and their bodies are riddled with arrows, thousands of Kaurava war-elephants panic. They trumpet in anguish, flee the battlefield, and in their stampede trample their own battle-formations.