Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

अध्याय १४८ — कर्णप्रभावः, धृष्टद्युम्नस्य विरथता, तथा घटोत्कच-आह्वानम्

Chapter 148: Karṇa’s Pressure, Dhṛṣṭadyumna Unhorsed, and the Summoning of Ghaṭotkaca

उत्कृत्तवदनैर्देहै: शरीरैः कृत्तबाहुभि: । भुजैश्न पाणिनिर्मुक्त: पाणिभिव्यड्गुलीकृतै:,आक्रीडमिव रुद्रस्य पुराभ्यर्दयत: पशून्‌ । भूपाल! अर्जुनका वह महान्‌ युद्ध मृत्युका क्रीडास्थल बना हुआ था, जो श्त्रोंके आधघातसे ही सुन्दर लगता था। वहाँ बहुत-सी ऐसी लाशें पड़ी थीं, जिनके मस्तक कट गये थे और भुजाएँ काट दी गयी थीं। बहुत-सी ऐसी भुजाएँ दृष्टिगोचर होती थीं, जिनके हाथ नष्ट हो गये थे और बहुत-से हाथ भी अंगुलियोंसे शून्य थे। कितने ही मदोन्मत्त हाथी धराशायी हो गये थे। जिनकी सूँड़के अग्रभाग और दाँत काट डाले गये थे। बहुतेरे घोड़ोंकी गर्दनें उड़ा दी गयी थीं और रथोंके टुकड़े-टुकड़े कर दिये गये थे। किन्हींकी आँतें कट गयी थीं, किन्हींके पाँव काट डाले गये थे तथा कुछ दूसरे लोगोंकी संधियाँ (अंगोंके जोड़) खण्डित हो गयी थीं। कुछ लोग निनश्वेष्ट हो गये थे और कुछ पड़े-पड़े छटपटा रहे थे। इनकी संख्या सैकड़ों तथा सहस्रों थी। हमने देखा कि वह युद्धस्थल कायरोंके लिये भयवर्धक हो रहा है। मानो पूर्व (प्रयल) कालमें पशुओं (जीवों) को पीड़ा देनेवाले रुद्रदेवका क्रीडास्थल हो

sañjaya uvāca |

utkṛttavadanair dehaiḥ śarīraiḥ kṛttabāhubhiḥ |

bhujaiś ca pāṇinirmuktaiḥ pāṇibhir vyaṅgulīkṛtaiḥ |

ākṛīḍam iva rudrasya purābhyardayataḥ paśūn ||

قال سنجيا: كان ميدان القتال مغطّى بأجسادٍ قُطِعت وجوهها، وبجذوعٍ بُتِرت أذرعها؛ وبأذرعٍ انفصلت عن أكفّها، وبأكفٍّ مُزِّقت وسُحِقت حتى خلت من الأصابع. أيها الملك، بدا كأنه ملعبُ رودرا في الأزمنة السحيقة حين كان يعذّب الكائنات—ساحةَ موتٍ جعلت وحشيةُ السلاح منها منظراً مروّعاً.

उत्कृत्तcut off, severed
उत्कृत्त:
Karana
TypeAdjective
Rootउत्+कृद् (कृत्त-प्रत्यय)
FormMasculine/Neuter (context-dependent), Instrumental, Plural
वदनैःwith faces/mouths
वदनैः:
Karana
TypeNoun
Rootवदन
FormNeuter, Instrumental, Plural
देहैःwith bodies
देहैः:
Karana
TypeNoun
Rootदेह
FormMasculine, Instrumental, Plural
शरीरैःwith bodies
शरीरैः:
Karana
TypeNoun
Rootशरीर
FormNeuter, Instrumental, Plural
कृत्तcut, severed
कृत्त:
Karana
TypeAdjective
Rootकृद् (कृत्त-प्रत्यय)
FormMasculine/Neuter (context-dependent), Instrumental, Plural
बाहुभिःwith arms
बाहुभिः:
Karana
TypeNoun
Rootबाहु
FormMasculine, Instrumental, Plural
भुजैःwith arms
भुजैः:
Karana
TypeNoun
Rootभुज
FormMasculine, Instrumental, Plural
not
:
TypeIndeclinable
Root
पाणिwith hands
पाणि:
Karana
TypeNoun
Rootपाणि
FormMasculine, Instrumental, Plural
निर्मुक्तैःreleased/removed (from)
निर्मुक्तैः:
Karana
TypeAdjective
Rootनिर्+मुच् (क्त-प्रत्यय)
FormMasculine/Neuter (context-dependent), Instrumental, Plural
पाणिभिःwith hands
पाणिभिः:
Karana
TypeNoun
Rootपाणि
FormMasculine, Instrumental, Plural
व्यङ्गुलीकृतैःmade fingerless; with fingers destroyed
व्यङ्गुलीकृतैः:
Karana
TypeAdjective
Rootवि+अङ्गुली+कृ (कृत-प्रत्यय)
FormMasculine/Neuter (context-dependent), Instrumental, Plural
आक्रीडम्playground; play-field
आक्रीडम्:
Karma
TypeNoun
Rootआक्रीड
FormNeuter, Accusative, Singular
इवlike, as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
रुद्रस्यof Rudra
रुद्रस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरुद्र
FormMasculine, Genitive, Singular
पुराformerly, in olden times
पुरा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपुरा
अभ्यर्दयतःof (him) tormenting/afflicting
अभ्यर्दयतः:
Adhikarana
TypeVerb
Rootअभि+अर्द् (शतृ-प्रत्यय)
FormPresent (participle), Singular, Masculine, Genitive
पशून्animals; creatures
पशून्:
Karma
TypeNoun
Rootपशु
FormMasculine, Accusative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhūpāla (the king, i.e., Dhṛtarāṣṭra as addressee)
R
Rudra
P
paśu (living creatures)

Educational Q&A

The verse functions as an ethical mirror: it exposes the brutal, dehumanizing reality of war. By likening the field to Rudra’s fearsome ‘playground,’ it stresses that violence—though pursued for victory—produces overwhelming suffering that should sober any claim of glory.

Sañjaya reports to the king what he ‘sees’ on the Kurukṣetra field: corpses and severed limbs everywhere—faces cut off, arms and hands mutilated—so that the battlefield appears like a dreadful arena associated with Rudra’s ancient tormenting of beings.