Shloka 16
अध्याय १४८ — कर्णप्रभावः, धृष्टद्युम्नस्य विरथता, तथा घटोत्कच-आह्वानम्
Chapter 148: Karṇa’s Pressure, Dhṛṣṭadyumna Unhorsed, and the Summoning of Ghaṭotkaca
सकुण्डलयुगान् कर्णान् केषांचिदहरच्छरै: । वे अपने बाणोंसे किन्हीं शत्रुओंके मुकुटमण्डित मस्तकों, किन्हींके बाजूबंदविभूषित विशाल भुजाओं तथा किन्हींके दो कुण्डलोंसे अलंकृत दोनों कानोंको काट गिराते थे ।। १५ हे || सतोमरान् गजस्थानां सप्रासान् हयसादिनाम्,प्रलीनमीनमकरं सागराम्भ इवाभवत् | संजय कहते हैं--राजन्! उस समय अर्जुनके द्वारा खींचे जानेवाले गाण्डीव धनुषकी अत्यन्त भयंकर टंकार यमराजकी सुस्पष्ट गर्जना तथा इन्द्रके वज्रकी गड़गड़ाहटके समान जान पड़ती थी। उसे सुनकर आपकी सेना भयसे उद्विग्न हो बड़ी घबराहटमें पड़ गयी। उस समय उसकी दशा प्रलयकालकी आँधीसे क्षोभको प्राप्त एवं उत्ताल तरंगोंसे परिपूर्ण हुए उस महासागरके जलकी-सी हो गयी, जिसमें मछली और मगर आदि जलजन्तु छिप जाते हैं पाण्डुकुमार अर्जुनने हाथीसवारोंकी तोमरयुक्त, घुड़सवारोंकी प्रासयुक्त, पैदल सिपाहियोंकी ढालयुक्त, रथियोंकी धनुषयुक्त और सारथियोंकी चाबुकसहित भुजाओंको काट डाला
sa-kuṇḍalayugān karṇān keṣāṃcid aharac charaiḥ | sato-marān gajasthānāṃ sa-prāsān hayasādinām | pralīna-mīna-makaraṃ sāgarāmbha iva abhavat ||
قال سانجيا: وبسهامه قطع عن بعض الأعداء آذانًا كانت مزدانة بزوجين من الأقراط. وبدا ميدان القتال حينئذٍ كالبحر زمن الفناء—مياهه هائجة، والأسماك والتماسيح تختفي في مخابئها—إذ أسقط فرسان الفيلة الحاملين للطومارا، وفرسان الخيل المسلّحين بالرماح. وتؤكد الصورة أنّه في جنون الحرب تُحطَّم حتى الزينة وشارات الفروسية التي يتباهى بها المحاربون، وأن ثقة الجيش قد تنهار كما تختفي كائنات البحر في محيط تعصف به العاصفة.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the fragility of worldly pride—ornaments, status, and even martial strength—when confronted by the destructive momentum of war. It implicitly warns that adharma-driven conflict turns human beings into frightened creatures, and that victory achieved through slaughter carries a moral and emotional cost.
Sañjaya describes Arjuna’s devastating archery: his arrows slice off enemies’ ears with earrings and cut down mounted troops—elephant-riders with tomaras and horsemen with lances. The army’s condition is compared to a stormy, dissolution-time ocean in which fish and crocodiles hide, conveying panic and disarray.